1368. Mówili mu Hanik...

Gdybym miała opisać ostatni tydzień i to, co się wokół niego działo, zbyt dużo negatywnych rzeczy i opisów musiałoby się znaleźć w tym opisie. I oddanie na ten czas komputera do serwisu z powodu nadłamania obudowy byłoby tutaj najmniejszym problemem. Teoretycznie mogłam coś tam skrobnąć na tablecie, który kupiłam awaryjnie podczas zdalnego nauczania. Jednak w ten sposób robiłam opisy rodzin ze SzP. dla "wściekniętej Liderki"(boszszsz... jak mi się to określenie wymyślone przez Brutusa podoba) i uwierzcie mi, już to był dla mnie wyczyn, nie tylko ze względów manualnych.

103 rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości uczciłam po mojemu - czyli biegiem. W tym roku jego trasa biegła nieco inaczej - nie skręcaliśmy przy Miejskiej Hali Sportowej, jak w poprzednich latach, ale przebiegliśmy przez tunel oddzielający miejską część parku od, można powiedzieć, "mojej osiedlowej". Tak więc biegłam niejako po moim terenie. Na mecie prawdopodobnie byłam w pierwszej 500 - akurat tyle było przygotowanych pakietów medalowych. Potem jeszcze poszłam na patriotyczną Mszę Świętą w naszej dąbrowskiej bazylice ze złożeniem ziemi z bitwy pod Dytiatynem. I wtedy tak właściwie przestało być dobrze... I wiele planów na ten tydzień musiało ulec modyfikacji, niestety.

Ale to "dobrze" powoli zaczyna wracać. Jeszcze nie jest na tyle "dobrze", abym mogła wziąć udział w Forum Młodych w Krakowie, czy chociażby w jutrzejszej beatyfikacji naszego krajanina - księdza Jana Machy, która ma się odbyć w katowickiej archikatedrze - będzie musiał wystarczyć mi przekaz on-line. Ale już dzisiaj byłam w stanie iść na zajęcia na uczelni. A także szerzej przyjrzeć się biografii Jana Machy. Z okazji zbliżającej się beatyfikacji została bowiem napisana książka o wymownym tytule "Zawsze myśl o niebie...". Już dawno miałam ją na oku, a teraz dodatkowo mam ją na swojej półce.

Tytuł: Zawsze myśl o niebie... Historia Hanika - ks. Jana Machy (1914 - 1942)

Autor: Agnieszka Huf

Wydawnictwo: Księgarnia św. Jacka

Katowice 2020

Liczba stron: 120

Zmierzając co rano na zajęcia na Wydziale Teologicznym mieszczącym się tuż obok katowickiej archikatedry, po prostu nie mogłam nie widzieć ogromnego plakatu od jej frontowego wejścia, informującego o beatyfikacji kapłana Jana Machy. Beatyfikacji, która, podobnie jak w przypadku siostry Róży Czackiej i prymasa Stefana Wyszyńskiego, miała mieć miejsce w zeszłym roku, ale z powodu panującej pandemii, została przeniesiona na ten rok.

Jeżeli nie słyszeliście wcześniej o księdzu Janie Masze, którego w domu i wśród przyjaciół nazywano po prostu Hanikiem (zdrobnienie od imienia Jan popularne na Śląsku), nic się nie martwcie. Ja po raz pierwsze przeczytałam o nim jakieś dwa lata temu w lokalnej gazecie. Zaciekawiła mnie wtedy jego postać. 

Zdjęcie Jana Machy z dnia
Pierwszej Komunii Świętej
(źródło zdjęcia)

Jan Macha urodził się jeszcze przed wybuchem I wojny światowej w Chorzowie - 18 stycznia 1914 roku. Dwa dni później noworodek zostaje zaniesiony do kościoła parafialnego, gdzie otrzymuje imiona Jan Franciszek. Zwyczajny chłopak, taki jak wielu innych, syn, brat(miał młodszego brata Piotra i dwie, też młodsze, siostry - Marię oraz Różę). Znamienny dla losów Górnego Śląska rok 1921 był dla Hanika pierwszym rokiem edukacji w szkole powszechnej, którą po czterech latach, zamienia na renomowane gimnazjum o profilu klasycznym, mieszczące się w jego rodzinnej miejscowości. W maju 1925 roku przystępuje do Pierwszej Komunii Świętej, a kilka tygodni później - sakramentu bierzmowania. Uczniem Hanik jest raczej przeciętnym. Nawet powtarza czwartą klasę. Za to daje się poznać jako wysportowany młodzieniec, działacz wielu kół zainteresować, orator w lokalnym Katolickim Stowarzyszeniu Młodzieży, a nade wszystko oddany przyjaciel. Gdzieś w głębi serca rodzi się w nim pragnienie zostania księdzem. Po otrzymaniu świadectwa maturalnego, zaopatrzony w zaświadczenia od innych księży, jedzie do królewskiego Krakowa, gdzie znajdowała się ówczesna siedziba Katowickiego Wyższego Seminarium Duchowego. Na upragnione studia nie dostaje się jednak od razu z powodu... zbyt dużej ilości kandydatów. Żeby nie stracić roku zapisuje się na studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pomimo natłoku nauki znajduje jeszcze czas na działalność w różnych Kołach Naukowych oraz organizacjach. W następnym, 1934 roku, Jan Macha ma szczęście - udaje mu się dostać na wymarzone studia. Obok intensywnej nauki w dalszym ciągu znajduje czas na udzielanie się w dziełach, zwłaszcza charytatywnych. Kończy je z bardzo dobrym wynikiem pięć lat później broniąc pracy magisterskiej dotyczącej jego rodzinnej parafii. A właściwie jej części, ponieważ jest ona tak obszerna, że komisja proponuje, aby resztę obronił za jakieś dwa lata w ramach studiów doktoranckich.

W dniu prymicji z rodziną (źródło
zdjęcia)

To jednak nigdy ma nie nastąpić. Jednak w ciepły czerwcowy dzień 1939 roku żaden z młodych prezbiterów nie myśli o zbliżającej się wojnie. Na razie stoją w przedsionku katowickiej świątyni p.w. świętych Piotra i Pawła i czekają na ten moment, kiedy zostaną namaszczeni na księży. Litania do wszystkich świętych - czy Hanik mógł przeczuwać, że kiedyś jego imię i nazwisko będzie dopisane do wszystkich tych, którzy zginęli z "powodu Jego imienia"?

Dwa dni później, tj. 27 czerwca, w kościele parafialnym św. Marii Magdaleny w Chorzowie Starym odbyła się uroczysta Msza święta. W pewnym momencie jeden ze zwisających nad ołtarzem białych welonów owija delikatnie szyję młodego neoprezbitera. Właściwie nikt tego nie zauważa poza dwoma parafiankami. Znak? Jeżeli nawet tak, to nikt już tego nie pamięta, bawiąc się na przyjęciu prymicyjnym na "śląską nutę". A więc było i co zjeść i przy czym zatańczyć.

Dwa pierwsze miesiące swojego kapłaństwa Jan spędził posługując na zastępstwie w rodzinnej parafii. Wraz z dniem 1 września 1939 roku miał zacząć swoją posługę w kościele w Katowicach-Zawodziu. Dosłownie dwa dni wcześniej dostał jednak zawiadomienie, że został posłany do parafii św. Józefa w Bytomiu. 

Dociera tam 6 września. Wojna trwa już prawie tydzień, a Górny Śląsk zostaje wcielony do III Rzeszy. Na duchownych zostają narzucone coraz to nowe ograniczenia. Hanik nie traci jednak ducha i w swoich kazaniach stara się, aby tego ducha nie tracili też wierni. A o to niezwykle trudno. Kiedy w pierwsze swoje kapłańskie Boże Narodzenie idzie do ludzi ze zwyczajową "kolędą", widzi targającą ich nędzę. Widzi głodnych staruszków i zziębnięte dzieci. On, od dziecka wyczulony na ludzką krzywdę, nie mógł się zgodzić na taki stan rzeczy i postanowił działać. Założył organizację, której członkowie chodzili po domach bogatszych mieszkańców i prosili ich o pomoc tym uboższym. Co ważne, ksiądz Macha nie patrzył, czy ktoś potrzebujący pomocy jest Polakiem czy Niemcem(a tych na Śląsku nie brakowało). W jego przekonaniu i jeden i drugi żołądek jest w takim samym stopniu głodny.

Ksiądz Jan w otoczeniu dzieci i młodzieży
(źródło zdjęcia)

Przez 1,5 roku wszystko działało pozornie bez zarzutu. Coś jednak poszło nie tak. 5 września 1941 roku kapłan wraz z dwoma chłopakami z parafii pojechał do Katowic odebrać zamówione książki do religii. Chociaż było zakazane jej nauczanie, to księżom pozwolono na przygotowywanie dzieci do przyjęcia sakramentów. Oczywiście, z niemieckich katechizmów. Nastolatków oczarowało miasto, w którym jeszcze nigdy nie byli. Ksiądz Jan zdążył jeszcze kupić im bilety powrotne i zapakować z podręcznikami do pociągu. Wkrótce potem go aresztowano i wywieziono do aresztu śledczego w położonych tuż po sąsiedzku Mysłowicach.

Torturami próbowano dowiedzieć się od księdza Machy o rzekomej organizacji, której dowodził. On jednak się nie ugiął. Bo i nie należał do żadnej organizacji, której działalność skierowana byłaby przeciw Niemcom. Katowany, męczony, poniżany, nie mógł nawet zmówić modlitwy brewiarzowej, ponieważ jeszcze nie dostał jeszcze zgody na jego posiadanie. Pod osłoną nocy wyciągał z więziennego koca nitki i plótł z nich różaniec. A także pocieszał współwięźniów. Po cichu wygłaszał kazania, w których zachęcał ich do wytrwania w wierze do końca. Było to dla niego trudne, ponieważ jakieś 200 metrów dalej znajdował się kościół, którego dzwony kilka razy dziennie zwoływał wiernych na modlitwę. W listach do rodziny nie żalił się jednak na swój los, tylko prosił ich o modlitwę i zapewniał o swojej względem nich. Modlił się także za swoich oprawców. Kiedy jeden z katujących go strażników usłyszał, że Jan chciałby stanąć obok niego u Bram Raju, stwierdził, że albo jest to świr, albo święty.

Więzienie w Mysłowicach - widok współczesny(źródło zdjęcia)

Zachowała się z tamtego okresu pewna anegdotka. Kiedy rodzice Janka dowiedzieli się, gdzie przebywa ich syn, postanowili przygotować mu paczkę z domowymi smakołykami i świeżą bielizną. Jako że nie miał kto jej zawieźć do Mysłowic, wybór padł na nastoletnią Różę. W więzieniu co prawda nie było możliwości odwiedzin, ale liczono na to, że chociaż paczkę da się przekazać. Nie do końca wiadomo jak to się stało, ale Róży udało się przekupić strażnika przy bramie paczką papierosów. Dzięki temu weszła na nieprzyjazny teren. Dalej szło już znacznie prościej - kolejni strażnicy sądzili, że skoro poprzedni ją przepuścili, to musi mieć stosowne papiery. W efekcie zostawiła paczkę dla brata u samego naczelnika. I chociaż nie wiadomo co się finalnie stało z podarunkiem, bo nie dotarł on do adresata, to wszyscy, łącznie z rodzinami innych więźniów, byli pod wrażeniem hartu ducha tej młodej dziewczyny.

Różaniec księdza Machy wykonany z nitek z 
więziennego koca(źródło zdjęcia)

27 czerwca 1942 roku w katowickim sądzie odbyła się rozprawa przeciwko księdzu Janowi Masze. Trwała ona 10 godzin. Przez cały ten czas rodzice kapłana siedzieli na korytarzu. Udało się wynająć mu adwokata, jednak duchowny nie mógł skorzystać z jego pomocy i musiał bronić się sam. Wreszcie zapadł najwyższy z wyroków - kara śmierci. Jednak nie wszystko było stracona - istniała szansa, że wyrok ulegnie zmianie. Uruchomiona została machina proceduralna, a podania pisane były wszędzie, nawet do samego Adolfa Hitlera. Niestety, bezskutecznie.

Jan na wykonanie wyroku oczekiwał w katowickim więzieniu na ulicy Mikołowskiej. Znamienne jest, że zaledwie 2,5 roku wcześniej, kilkaset metrów dalej, przyjął święcenia kapłańskie. Tak więc na jednej z głównych ulic Katowic zarówno rozpoczęło się jak i zakończyło, jego kapłańskie życie. Jednak zanim to nastąpiło, ksiądz dostał pozwolenie na posiadanie brewiarza. Nawet nie wiecie, jaki był z tego powodu szczęśliwy, co zaznaczał w listach do rodziny. Jest też w stałym kontakcie z więziennym kapelanem - księdzem Joachimem Beslerem. I chociaż nie może sprawować nabożeństw i Eucharystii, to może korzystać z sakramentów tak często, jak tylko potrzebuje.

Areszt śledczy w Katowicach - widok współczesny(źródło zdjęcia)

Wreszcie przychodzi 2 grudnia 1942 roku. Dwa tygodnie wcześniej po raz ostatni spotkał się ze swoimi bliskimi. Już wtedy był jakiś taki nieswój. Czyżby przeczuwał zbliżający się koniec? Pod osłoną nocy Jan Macha wraz z innymi zostaje przyprowadzony na więzienny dziedziniec. Kiedy Joachim Besler widzi go wśród skazańców, nogi się pod nim uginają. Do końca miał nadzieję, że uda się zmienić wyrok młodego księdza. Przed księdzem Machą pozostają ostatnie chwile życia. Ostatnia spowiedź i rozmowa z kapelanem więziennym, ostatnie listy do bliskich, ostatnie przywołanie wspomnień. Jan Macha jako pierwszy ze skazanych poszedł pod gilotynę. To stosunkowo szybka i "humanitarna" śmierć. Ciało zostało złożone do drewnianej paki z trocinami, a następnie wywiezione do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Tam zostało spalone. Nad ranem prochy rozwiał po okolicznych polach wiatr...

Ostatni list księdza Jana Machy napisany tuż
przed śmiercią do rodziny(źródło zdjęcia)

W swoim ostatnim liście nie tylko zapewnił bliskich o swojej miłości do nich i poświęceniu ich swoim modlitwom, ale też wydał ostatnie dyspozycje. Poprosił m.in. o to, aby jego kielich mszalny i brewiarz,  którym się posługiwał w więzieniu, trafiły do jego serdecznego przyjaciela, księdza Antoniego Gasza. Przeczuwając, że nie będzie miał grobu poprosił też o mały nagrobek, aby ludzie mieli gdzie za niego zmówić modlitwę. Poinformował ich też, gdzie i ile ma długu i poprosił o jego uregulowanie. "Bez jednego drzewa las lasem zostanie. Bez jednej jaskółki wiosna też zawita, a bez jednego człowieka świat się nie zawali" - pocieszał ich w metaforyczny sposób.

List ten otrzymali rodzice księdza Jana - Anna i Paweł Macha. Wraz z listem zwrócono im m.in. zakrwawioną chusteczkę do nosa, różaniec, brewiarz. Anna Macha chciała zamówić Mszę za ukochanego syna, gestapowcy jednak ją ubiegli i zabronili księżom oficjalnego sprawowania Eucharystii za duszę zmarłego. Chociaż wszystko było robione pod osłoną nocy, na nabożeństwach pojawiały się tłumy wiernych, zarówno z Chorzowa, jak i z Rudy. Symboliczny grobowiec wystawiono mu dopiero po wojnie.

Symboliczny grób księdza Jana Machy na chorzowskim cmentarzu(źródło zdjęcia)

Pierwsze próby wyniesieniu księdza Jana Machy na ołtarzu podjęto już w 1999 roku, kiedy było wiadome, że papież Jan Paweł II beatyfikuje męczenników II wojny światowej. Niestety, z każdej diecezji można było wskazać tylko dwóch kandydatów, a dokumentacja związana z księdzem Hanikiem wydawała się zbyt uboga. W rezultacie podczas uroczystej Mszy beatyfikacyjnej, 13 czerwca 1999 roku, diecezja katowicka jest "reprezentowana" przez księży Emila Szramka oraz Józefa Czempiela.

Historia księdza Jana Machy jednak dalej pozostawała "żywa". W 2010 roku minister sprawiedliwości odznaczył pośmiertnie kapłana złotą odznaką "za zasługi w pracy penitencjarnej", a rok później Dagmara Drzazga kręci film "Bez jednego drzewa las lasem zostanie", w którym pokazuje miejsca bliskie pracy Hanika. W 2013 roku na nowo rusza proces beatyfikacyjny śląskiego duchownego zamordowanego w katowickim więzieniu. Wreszcie 28 listopada 2019 roku papież Franciszek podpisał dekret o męczeńskiej śmierci księdza Hanika. Dla przypomnienia - jeżeli ktoś zostaje uznany błogosławionym na drodze męczeństwa to nie wymaga się cudu za jego przyczyną. 

Tak jak pisałam na początku - pierwotnie termin beatyfikacji został zaplanowany na jesień 2020 roku, jednak pandemia pokrzyżowała te plany. Trzeba było poczekać jeszcze rok. Ten rok jednak zleciał i już jutro, po raz pierwszy na śląskiej ziemi, odbędzie się ta doniosła uroczystość. Prawda i sprawiedliwość znowu zatriumfują nad ciemnymi dolinami, a ludność śląska będzie miała "swojskiego" oficjalnego orędownika w niebie. W niebie, o którym, wedle jednego z jego kazań, mamy myśleć w każdej chwili naszego życia...