Na ścieżkach codzienności : 577. Golem i jego legenda

Słyszeliście kiedyś o Golemie?
Golem w tradycji żydowskiej to gliniana istota utworzona na kształt człowieka, pozbawiona jest jednak duszy oraz mowy rozumnej. Nie jest to jednak oryginalne judaistyczne wyobrażenie, lecz zapożyczone z kultury egipskiej, bowiem obraz ożywionego człowieka z gliny pojawia się w tamtejszej literaturze datowanej na 2 połowę VI wieku p. n. e.
Hebrajskie słowo "Golem" występuje w Piśmie Świętym tylko jeden raz, w Księdze Psalmów w rozdziale 135, wersety 15 - 17. Tenże werset tradycja żydowska wkłada w usta Adama. Zresztą część tradycji żydowskiej traktuje Adama, który jeszcze nie został dotknięty Bożym tchnieniem, jako Golema. Chociaż słowo "golem" tłumaczy się tutaj jako embrion, to prawdopodobnie jego znaczenie jest zupełnie inne - jako coś bezkształtnego i pozbawionego formy.

Tworzenie golema przez ludzi powiązane jest z powtarzaniem procesu bożej kreacji. Ponieważ przyjęło się, że została dokonana za pomocą liter alfabetu hebrajskiego, przez odpowiednie jego układy podjęto próby ponowienia jego.
Pierwsze przekazy o powstaniu golema za pośrednictwem rąk ludzkich zawiera Talmud. Później stałe praktyki odtworzenia golema związane były z magicznym wykorzystaniem traktatu Sefer Jecira oraz odtworzeniem podanej w nim struktury boskiej kreacji.

Najbardziej znanym odtwórcą legendarnego golema jest praski rabin Jehude Low ben Bezalel, znany także jako Maharal. Działo się to w II połowie XVI wieku, kiedy nasiliły się ataki na tamtejszych Żydów, posądzanych o bezbożne praktyki oraz okultyzm. W celu obronienia siebie i innych Jehude ulepił z gliny postać wielkiego człowieka, a następnie ożywił go za pomocą magicznych rytuałów i modłów, na koniec zaś wypisał na jego czole, bądź też włożył do golemich ust pergamin ze słowem "Emet", które w języku hebrajskim oznacza "prawdę". Kiedy wymazywało się pierwszą literę powstawało słowo "met", co w oryginalnym języku hebrajskim oznaczało tyle co "śmierć", a tym samym odbierało mu życie. Inna wersja legendy mówi, że słowem tym miał być "Adam", czyli "człowiek". Po pozbyciu się pierwszej litery powstawało słowo "dam", to jest po hebrajsku "krew". Stworzona istota była jednak bezrozumna, bezmyślna oraz nie posiadała wolnej woli, ponieważ została stworzona przez człowieka, a nie Boga. Mogła jednak wykonywać polecenia i pracować, wedle wskazówek wydawanych przez jego stwórcę.
Golem posłusznie wykonywał polecenia Maharala, jednak pewnego dnia coś poszło nie tak. Według jednej z wersji legendy tuż po obronie Żydów przed atakami ludności, Golem wpada w szał i zaczyna mordować tych, których miał bronić. Widząc to Maharal wyjął mu pergamin z ust oraz wykreślił pierwszą literę ze słowa "Emet", przez co unieruchomił monstrum. Wedle innej legendy po wykonaniu pracy rabin wyjął pergamin z ust Golema, przez co go unieruchomił. Jeszcze inna legenda mówi o tym, że pewnego dnia Maharal zapomniał wyjąć szem z ust Golema kiedy wychodził do synagogi. Ponieważ Golem nie miał żadnego zajęcia zaczął niszczyć cenne meble, rzeźby, jak również wyposażenie domu rabina. Zszokowana gosposia przybiegła do bożnicy i błagała Jehuda, żeby położył temu kres. Jehuda krzyknął na Golema, aby się zatrzymał, a następnie wyciągnął mu z ust pergamin. Ponieważ działo się to w czasie jednego z żydowskich świąt, Golem zamienił się w proch i spoczął na strychu Synagogi Staronowej, która stoi po dzień dzisiejszy w żydowskiej dzielnicy Pragi. Poszukiwania Golema w XX wieku okazały się bezowocne. Dzisiaj tajemnicze stworzenie istnieje już tylko w książkach, piosenkach oraz filmach.