1362. Narodowe Sanktuarium św. Józefa w Kaliszu

Nie będę ukrywać, że głównym punktem mojej sobotniej wizyty w Kaliszu było tamtejsze sanktuarium św. Józefa. Chociaż nawiedziłam już je we wcześniejszych latach, to tak jak pisałam w ostatnim poście, teraz sytuacja była szczególna. Nie wyobrażałam sobie bowiem nie udania się w to niezwykłe dla polskich katolików miejsce poświęcone równie niezwykłemu świętemu - Józefowi z Nazaretu.

W Kaliszu znajdziemy wiele świątyń. Jednak tą taką najważniejszą jest Sanktuarium św. Józefa, noszące dumny przydomek "Narodowe". I coś w nim jest, ponieważ zmierzają do niego pątnicy nie tylko z całego kraju, ale i z zagranicy. Znajdziemy go w dzielnicy Kalisza zwanej Śródmieście, tuż przy placu św. Józefa. Co ciekawe, prawidłowa nazwa świątyni to Bazylika kolegiacka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kaliszu, jednak bardziej powszechna jest ta związana właśnie ze św. Józefem. Pod bazylikę można podjechać samochodem, komunikacją miejską(wszystkie autobusy stające na przystanku "Plac Jana Pawła II"), albo dojść z stacji kolejowej na nogach(ok 3,5 km).

Można powiedzieć, że historia kaliskiej parafii jest starsza od słynnej bazyliki. Sięga bowiem 1155 roku, kiedy to książę Mieszko III Stary ufundował kolegiatę pod wezwaniem św. Pawła. Erekcja została potwierdzona breve Honoriusza III z 1218 roku. Półtora wieku później, w 1353 roku, arcybiskup Skotnicki ufundował Kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Do dzisiaj zachowało się jego prezbiterium, dwudzielna zakrystia i kapitularz.

Przed wejściem do bazyliki ustawiono bramę przypominającą "wyjątkowość" obecnego czasu. W tle widać napis "Sanktuarium św. Józefa" oraz, nieco niżej, "Bazylika Mniejsza". Pomiędzy jednym, a drugim napisem widać mozaikę przedstawiającą Świętą Rodzinę

Około 1670 roku mieszkaniec wsi Szulec o nazwisku Stobienia ufundował obraz Świętej Rodziny. Było to wotum dziękczynne dla Świętego Józefa za uzdrowienie. Obraz został umieszczony w kaliskiej kolegiacie. Już trzy lata później pojawił się pierwszy zapis niezwykłej łaski, którą dziedzic Błaszek otrzymał za pośrednictwem Świętego Józefa. W połowie XVIII w. wojewoda Troci ofiarował srebrne sukienki i złote korony dla obrazu, który został umieszczony w specjalnej kaplicy. W 1767 roku konsystorz prymasowski uznał obraz jako "słynący łaskami" (łac. imago gratiosa), zaś trzy lata później arcybiskup Gabriel Podolski uznał obraz za "cudowny"(łac. imago miraculosa). W maju 1783 roku papież Pius VI koronował w Rzymie kopię Obrazu Świętego Józefa oraz wydał dekret zezwalający na jego koronację w Kaliszu. Niestety, kilka miesięcy później nastąpiło zawalenie się kolegiaty. Jej odbudowa trwała 9 lat. Nową kolegiatę wzniesiono w stylu późnobarokowym. 15 maja 1796 roku nastąpiła koronacja Cudownego Obrazu w Kaliszu przez sufragana gnieźnieńskiego, biskupa Michała Kościeszę Kosmowskiego. W drugiej dekadzie XIX wieku powstała diecezja kujawsko-kaliska, której patronem w 1880 roku został właśnie Święty Józef. Dziesięć lat wcześniej został on Świętym Kościoła Powszechnego. Kolejna ważna data w historii sanktuarium to 1962 rok, kiedy to papież Jan XXIII ofiaruje Sanktuarium w Kaliszu pierścień oraz wprowadza do kanonu Mszy św. imię św. Józefa. Na początku lat 70. ufundowana została przez księży, którzy byli więźniami obozu koncentracyjnego w Dachau Kaplicy Męczeństwa i Wdzięczności. Z tej okazji papież Paweł VI ofiarowuje kościołowi kielich. Osiem lat później, w 1978 roku, ten sam Ojciec Święty podniósł kolegiatę do godności Bazyliki Mniejszej. Rok 1983 miał się zapisać na czarnej karcie historii Sanktuarium - skradziono wówczas sukienki i korony, które dekorowały cudowny obraz. 29 września 1985 roku udało się dokonać jego rekoronacji. 25 marca 1992 roku papież Jan Paweł II powołał do istnienia diecezję kaliską, a rok później ustanowił Świętego Józefa Oblubieńca NMP, Opiekuna Zbawiciela, jej patronem. Od kwietnia 1994 roku do czerwca 1996 roku kopia Cudownego Obrazu peregrynowała po całej diecezji. Poprzedzała ona Diecezjalny Rok Jubileuszowy z okazji dwusetnej rocznicy koronacji obrazu. Zwieńczona została niejako wizytą Ojca Świętego Jana Pawła II w kaliskim Sanktuarium. Na placu przy bazylice została odprawiona przez niego Msza święta z homilią. Papież poświęcił także Wyższe Seminarium Duchowne. Na pamiątkę tego wydarzenia Stolica Apostolska zezwoliła, aby św. Józef patronował miastu Kalisz. Kolejne lata przyniosły m.in. rekonstrukcję sygnaturki znajdującej się na dachu kościoła, która została strącona przez Niemców w czasie wojny, gruntowną renowację Poliptyku i wiele mniejszych i większych remontów oraz udoskonaleń bazyliki.

Płaskorzeźba wzorowana na obrazie na budynku za Bazyliką

Do Sanktuarium wejdziemy przez drzwi. Nie da się ich przeoczyć, ponieważ aktualnie poprzedza je brama przypominająca o trwającym Roku św. Józefa. Nad drzwiami zobaczymy informację o tym, że jest to Sanktuarium św. Józefa oraz Bazylika Mniejsza. Na drewnianych drzwiach zobaczymy też rok 1790.

Już  w przedsionku kościoła "wita" nas figura św. Józefa trzymająca na ręku Dzieciątko. Zdradzę też, że warto spojrzeć też w górę - dojrzymy wtedy mały obrazek przedstawiający Świętą  Rodzinę, wzorowany niejako na oryginalnym obrazie.

Z przedsionka wchodzimy do właściwej części świątyni. Jest ona trójnawową budowlą, z prezbiterium, po którego bokach znajdują się zakrystia ze skarbcem na piętrze oraz ośmioboczną Kaplicą Świętej Rodziny, albo Kaplicą świętego Józefa. Do fasady przylega wieża zwieńczona hełmem. W prezbiterium zachowało się gotyckie sklepienie gwieździste, nawę główną przykrywa sklepienie kolebkowe, a nawy boczne - żaglaste. Zwiedzanie proponuję zacząć właśnie od Kaplicy św. Józefa, która umiejscowiona jest po prawej stronie ołtarza głównego. Po drodze warto zwrócić uwagę na wystrój świątyni. Zauważymy m.in. 

Figurkę (prawdopodobnie) świętego Huberta

Krucyfiks(przepraszam za jakość zdjęcia)

Liczne wota dziękczynne

Figurkę św. Antoniego

W złoconym ołtarzu w kaplicy Świętego Józefa zobaczymy skromny wizerunek Świętej Rodziny odziany w srebrne suknie. Nie jest to oryginalny obraz, a jedynie swobodna interpretacja pierwowzoru, również znajdującego się w Sanktuarium. Na początku można zastanawiać się skąd taki kontrast bogactwa z biedą. Tymczasem w ten sposób autor chciał wyrazić myśl, że przedstawieni na obrazie ziemscy Wędrowcy należą do niebiańskiego świata. Takie jest znaczenie srebrnych sukni(czyli aplikacji) oraz koron. 

Interesująca jest także wymowa samego ołtarza. Jeżeli przyjrzymy się jego drewnianej strukturze zauważymy, że ołtarz ma postać bramy, z której podążają w stronę wiernych i odwiedzających świątynię, trzy niebiańskie postacie. Historia ich życia opisują cztery ewangelie, dlatego w ołtarzu zobaczymy złocone rzeźby ewangelistów, którzy jako pierwsi "biografowie" Świętej Rodziny prezentują ją wiernym. Jak rozpoznać konkretnego ewangelistę? Święty Jan, jako ten najmłodszy, nie ma brody oraz towarzyszy mu orzeł. U stóp świętego Marka widać pysk lwa, świętemu Łukaszowi towarzyszy wół, a święty Mateusz stoi na konsoli ozdobionej uskrzydloną głową anioła. Ewangeliści zdają się podpierać kolumny ołtarza, co można odbierać jako aluzję do znaczenia Pisma Świętego. Opisując życie, śmierć oraz zmartwychwstanie Jezusa, wspólnie dali podwaliny pod religię chrześcijańską, która jest też często nazywana religią objawionej księgi. Całość zwieńcza obraz pędzla J. Godzkiego pt. "Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny". Przedstawia ona moment, kiedy święta otrzymuje z rąk Dzieciątka niewidzialną obrączkę. Kiedy Cudowny Obraz Świętej Rodziny jest zamknięty, na zasuwie można zobaczyć "Pokłon Trzech Króli" z XIX w. Natomiast za tabernakulum znajduje się malowidło przedstawiające umęczoną twarz Jezusa dźwigającego krzyż.

Ołtarz w Kaplicy Świętej Rodziny w całej okazałości (źródło zdjęcia)

Centralnym punktem w każdym kościele jest ołtarz główny. W kaliskiej świątyni prezentuje styl klasycystyczny. Prowadzą do niego kanonickie stelle, zamówione w jednym z miejskich zakładów stolarskich. Siedziska zdobią barwne sceny z życia Maryi Panny. Nazwisko projektanta budowy jest złożone w szklanej tubie z dokumentami dotyczącymi okoliczności budowy, a ta zaś została zamurowana pod konstrukcją. W pierwszej połowie XIX wieku w całej świątyni położono dwubarwną szachownicę posadzki z marmuru. Wraz z upływem czasu wnętrze kościoła wzbogacało się o kolejne drobiazgi, np. wizerunek św. Rodziny w jednym z okien, który został wykonany czarną kredą. Szczególną uwagę zwraca gotycki obraz Matki Boskiej z 1424 roku umieszczony w ołtarzu głównym.

Ołtarz główny, screen z >>TEJ<< strony

Mało ostry obraz w moim wykonaniu

Bardzo ciekawym obiektem w bazylice jest maumoryzowana ambona. Jej centralną postacią jest postać apostoła narodów, świętego Pawła, która została ustawiona na szczycie baldachimu kazalnicy. Poprzez jego działalność Słowo Boże rozprzestrzeniło się wśród pogan na wszystkie kontynenty. Zobrazowano to jako dzieci siedzące wokoło głównej postaci. Azja, Afryka i obie Ameryki mają na głowie korony, Europa została jej pozbawiona. Być może w przeszłości na pustych kartkach poniżej dziecięcych postaci znajdowały się odpowiednie cytaty biblijne. Na podniebiu baldachimu można dostrzec symbol Ducha Świętego - gołębicę, którą otaczają promienie. Wszak każdy kapłan głoszący do wiernych Słowo Boże zgodne ze słowami Pisma Świętego, zgodnie ze słowami Pisma, natchniony jest Duchem Świętym. Dlatego symbol gołębicy należy do stałej ikonografii kazalnic. Na zaplecku umieszczono dwie płaskorzeźbione plakiety. Dolna przedstawia przypowieść o siewcy, górna ryczącego rwa - chrześcijańskiego symbolu siły i ostatecznego zwycięstwa Słowa Bożego. Warto też zwrócić uwagę na główną część ambony - mównicę. Jest ona podpierana przez czterech doktorów Kościoła - św. Grzegorz I Wielki(w papieskich szatach), św. Augustyn(z gorejącym sercem), św. Hieronim(w kardynalskim kapeluszu) i św. Ambroży(z ulem przy prawej stopie). Pomiędzy nimi widnieją plakiety z wyobrażeniami miedzianego węża, krzyża oraz Dobrego Pasterza.

Ambona - screen z >>TEJ<< strony

Przechodząc do lewej (północnej) nawy bocznej można zauważyć gotycki poliptyk Mistrza z Gościszowic, który dotychczas przechowywany był w kościółku na Zawodziu. Specjaliści uważają, że jest to jeden z najlepszych przykładów malarstwa tablicowego późnego gotyku Europy Środkowej. Ołtarz ten nie jest konstrukcją jednorodną. Najcenniejsze są malowane skrzydła, których powstanie datowane jest na przełom XV i XVI wieku. Nieruchome przedstawiają cztery sceny Męki Pańskiej, ruchome zaś osiem obrazów z życia Maryi. Taką samą wartość artystyczną przypisuje się dziewięciu figurkom apostołów i świętych, które wieńczą całość. Rzeźbę z malowidłami połączyła dziewiętnastowieczna aranżacja inspirowana gotyckimi bogato dekorowanymi ołtarzami. W jej środek wkomponowano tryptyk świętego Wojciecha. Wyrzeźbiona postać męczennika w czerwonej szacie została ustawiona centralnie. Poniżej, pomiędzy nastawą ołtarzową a mensą widnieje renesansowa predella z wyobrażeniem św. Anny Samotrzeciej. Konstrukcja zakończona koronką fiali kształtem może przypominać monstrancję.

Idąc dalej mijamy kolejne zdobione filary podtrzymujące sklepienie kościelne:

Całun z twarzą Chrystusa

Pieta pod całunem

Kierując się ku wyjściu miniemy piaskowcową chrzcielnicę z 1876 roku. Jeżeli dobrze się jej przyjrzymy, to zobaczymy, że jest ozdobiona licznymi motywami morskiej fauny i flory. Jak można przeczytać na zamieszczonej obok tablicy, to przy niej chrzest święty przyjęła Zofia Truszkowska(późniejsza Matka Angela) - założycielka Zgromadzenia Sióstr Felicjanek.

W tym miejscu warto zadrzeć do góry głowę. Zobaczymy wtedy prawdopodobnie oryginalny obraz Świętej Rodziny. Został on namalowany na płótnie o wymiarach 1,5 x 2,5 m. Z uwagi na swoją treść już od pierwszych chwil powstania mógł budzić głębokie refleksje oraz przeżycia w sferze religijnej. Ukazuje Świętą Rodzinę harmonijnie ustawioną na tle panoramy typowego polskiego miasta z licznymi wieżami kościelnymi, murem obronnym, rzeką oraz bogatą roślinnością. Nad postaciami unosi się Duch Święty w postaci gołębicy oraz Bóg Ojciec z szeroko rozpostartymi ramionami. Widnieje też napis: "Idźcie do Józefa". Jak można się domyślać, jest to scena powrotu dwunastoletniego Jezusa z Matką Boską i Świętym Józefem z Jerozolimy do Nazaretu, tuż po jego odnalezieniu w świątyni.

W tym miejscu kończę swoją opowieść, chociaż nie wyczerpałam w całości tematu. O bazylice, jej historii i walorach można by jeszcze dużo pisać i mówić. Można tutaj chociażby wspomnieć o muzeum poświęconemu obozowi koncentracyjnemu w Dachau(byłam w nim dwa razy, teraz jednak nie było szans się do niego dostać ze względu na kilka pielgrzymek oczekujących na wejście), czy też skarbcu skrywającym różne przedmioty kultu religijnego(powód jak wyżej). Mam jedna nadzieję, że jeszcze kiedyś odwiedzę to miejsce i wtedy się tym z Wami podzielę. A teraz żegnam Was zdjęciem na tle wejścia do sanktuarium.

Czasami warto się przełamać i poprosić kogoś obcego o zrobienie zdjęcia