3. Niech pamięć o tym dniu będzie trwała

W mojej książce do języka polskiego do trzeciej klasy na jednej ze stron znajdowało się zdjęcie pomnika Małego Powstańca.

Chłopiec niewiele starszy ode mnie z karabinem w ręku i hełmem na głowie. Na zaledwie 9-cio letnim dziecku zrobił on ogromne wrażenie. Moja wiedza na temat II wojny światowej w tamtych czasach była elementarna. A o powstaniu wcale nie słyszałam. Jednak ten obrazek niesamowicie silnie wbił mi się w pamięć. Siedem lat później miałam okazję zobaczyć go na własne oczy. Moja wiedza była już znacznie szersza, głównie za sprawą koncertu patriotycznego, który wystawiliśmy w szkole z okazji 65 rocznicy wybuchu II wojny światowej oraz 60 rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. Pamiętam, że potem występowaliśmy w jeszcze jakiejś szkole. Poza tym zarówno na lekcjach historii w szkole podstawowej, jak i w gimnazjum dosyć dokładnie omówione, a w liceum osobiście przeprowadziłam lekcję na ten temat. Poszło mi całkiem nieźle (6 wylądowała bezapelacyjnie w mojej rubryce), ale żałuję że nie było wtedy jeszcze tej gry:

Sądzę, że w ciekawy sposób wzbogaciła by przekazane przeze mnie informacje. Zamiast tego były piosenki powstańcze, fragmenty dzienników, a także zdjęcia przedstawiające te szczególne dni.

A teraz trochę faktów:

Po niespełna pięciu latach ciągłych walk z okupantem umęczona Armia Krajowa postanowiła wystąpić zbrojnie przeciwko Niemcom. Akcję nazwano "Burzą", a za jej początek wybrano 1 sierpnia 1944 roku. Chociaż wszyscy sądzili, że cały zryw będzie trwał kilka dni, Powstanie upadło dopiero dwa miesiące później - 3 października.

Chociaż oficjalnie Powstanie wybuchło o godzinie 17:00 (słynna "godzina W"), pierwsze walki toczyły się kilka godzin wcześniej. W akcje, oprócz żołnierzy Armii Krajowej, włączyli się też zwykli mieszkańcy miasta, w tym prężnie działający harcerze. Nie każdy stanął do walki z bronią. Według danych miał ją zaledwie co czwarty powstaniec. Anglicy co prawda zrzucali z nieba paczki z bronią i żywnością, jednak nigdy nie trafiły one do samych walczących. Bardzo mało prawdopodobne, aby słynny "Mały Powstaniec" też ją posiadał. Najmłodsi bowiem byli mieli zadanie nie mniej niebezpieczne niż ci, którzy walczyli z bronią w rękach - zatrudnieni byli jako listonosze Harcerskiej Poczty Polowej i nierzadko ginęli przenosząc meldunki i listy. Pomimo dzielnych walk Powstańców stolica została dosłownie zrównana z ziemią, a zginęło ok. 200 tys. osób. Wśród zabitych były też dzieci i młodzież. Wielu z nich nie udało się odnaleźć...

Ale Powstanie to nie tylko walka i śmierć, to też codzienne życie. Warszawiacy wbrew pozorom wiedli "normalne" życie - zakochiwali się, brali potajemne śluby, rodziły się dzieci. Aby podnieść się na duchu śpiewali patriotyczne pieśni. Wiele z nich znanych jest też współcześnie. Dzieci chodziły na tajne nauczanie. I tylko od czasu do czasu zabrakło wśród nich jakiegoś kolegi lub koleżanki. Czy mogli przypuszczać, że już ich więcej nie zobaczą?

Dzisiaj mija 70 lat od rozpoczęcia nierównych walk z wrogiem. Coraz mniej świadków tych dni żyje jeszcze na tym świecie. Kilka dni temu zobaczyłam w telewizji wzruszające pożegnanie Powstańca. Ubrany w reprezentacyjny mundur, drżącym głosem oznajmiał, że czas przekazać inicjatywę młodemu pokoleniu. Dzisiaj zaś przedstawiono historię małżonków, którzy pobrali się w czasie Powstania. Tak, tak, ich małżeństwo trwa aż 70 lat. Trudno w to uwierzyć zważając na panującą epidemię rozwodów. 

Historycy sprzeczają się, co do słuszności tego zrywu. Wielu z nich sądzi, że podobnie jak powstanie w getcie żydowskim, skazany był na klęskę. Ja się jednak z tym nie zgodzę - Warszawiacy pokazali swój upór w dążeniu do oswobodzeniu stolicy z rąk wroga. Że były ofiary? Która wojna nie pociąga za sobą ofiar. Sami Niemcy nie mogli wyjść ze zdumienia, że Polacy tak dzielnie się bronią. Bez wątpienia był to jeden z najważniejszych zrywów w historii naszego kraju. I tylko najbardziej żal tych dzieciaczków, które oddały życie za wolność swojego kraju. A ten wiersz zawsze będzie powodował u mnie dreszcz wzruszenia:

Chłopcze... chłopczyku, ile miałeś lat,

Kiedy z harcerza stałeś się żołnierzem?

Czyś na Starówce, czy na Woli padł,

Szarych Szeregów szary bohaterze?

Widzę cię – biegniesz, podtrzymują hełm,

Pod którym niknie śmiesznie mała głowa...

Słyszę, jak w biegu wołasz jednym tchem:

„Meldunek mam, meldunek z Mokotowa!”

Łączniku, głowę zakrywasz, lecz pierś

Odsłaniasz – serce niosąc jak na dłoni,

A nad Warszawą dymów bura sierść

Mieni się w kłębach, dopada cię, goni.

Oddałeś Polsce swe dwanaście lat,

Tobie historia dodała wieki –

Cień dawnych powstań na murach się kładł,

Gdyś krył się w gruzach, pełzał przez zasieki...

Żołnierzu, nadal łącznikiem nam bądź,

Meldunki składaj nadal, choć bez słowa –

Aby pamięcią przeszłość z jutrem spiąć,

Sercem rytm podać „Marszu Mokotowa”

 Tadeusz Szyma; "Najmłodszym żołnierzom"

A Mały Powstaniec stoi dzielnie na mojej półce - oczywiście w formie figurki zakupionej na wycieczce.