1394. Trylogia "Cukiernia pod Amorem", czyli co czytałam pomiędzy chwilami nauki

W tym miesiącu niezbyt poszalałam z czytaniem książek. Tzn. przeczytałam ich 14, ale większość po to, aby uzupełnić wiedzę w danym temacie, albo przygotować się do zajęć, czy też napisać jakąś pracę zaliczeniową. Tych czytanych naprawdę dla przyjemności i odprężenia było zaledwie 4. Z czego trzy z nich stanowiły trylogię "Cukierni pod Amorem" autorstwa Małgorzaty Gutowskiej - Adamczyk. 
Małgorzata Gutowska-Adamczyk w zaledwie 7 miesięcy. Jej akcję umieściła w fikcyjnych miejscowościach, takich jak Gutowo i Zajezierzyce, oraz prawdziwych - w Płocku, Warszawie, Rzymie, Zakopanym, a nawet w pełnym emigrantów Chicago. Historia obejmuje półtorej wieku i jest niezwykle wielowątkowa. Jednak wszystkie w jakimś stopniu łączą się z tytułową "Cukiernią pod amorem".

Tytuł: "Cukiernia pod Amorem. Zajezierscy"

Autor: Małgorzata Gutowska - Adamczyk

Wydawnictwo: Wydawnictwo Nasza Księgarnia

Warszawa 2011

Liczba stron: 472

"Cukiernia pod Amorem. Zajezierscy" otwiera toczącą się na przestrzeni prawie półtora wieku historię rodzinną właścicielki tytułowej cukierni Celiny Hryć. 

Akcja powieści rozpoczyna się latem 1995 roku, kiedy grupa archeologów odkrywa w niewielkim Gutowie położonym niedaleko Płocka zmumifikowane ciało, które ma na palcu charakterystyczny pierścień. Informacja ta szybko rozchodzi się po mieście, dochodzi też do 70-cio letniej Celiny, prowadzącej wraz z najmłodszym synem Waldemarem cukiernię na gutowskim rynku. Staruszka wie, do kogo może należeć pierścień, jednak wkrótce dostaje udaru mózgu. Do akcji wkracza córka Waldemara, Iga, studentka zarządzania, która wraz z jednym z archeologów, Rafałem, postanowiła rozwikłać zagadkę tożsamości mumii. Jedyne co mają, oprócz pierścienia, to bluzkę z inicjałami "L. C.", kilka zdjęć z przeszłości i wspomnienia garstki ludzi, którzy pamiętali jeszcze przedwojenne czasy. Rozwiązania szukają też w mieszczącym się nieopodal pałacu, który przed laty należał do majętnej rodziny Zajezierskich. To w nim znajduje się obraz hrabiego Tomasza Zajezierskiego, na którego palcu widniał ów sygnet.
Jednocześnie przenosimy się do lat 50 XIX wieku, kiedy Żyd Abram Cukierman zakłada w prowincjonalnym Gutowie sklep kolonialny połączony z kawiarnią "Pod Aniołem". W tym samym czasie mieszkający w niedalekich Zajezierzycach Zajezierscy byli znaczącym rodem, a ów pierścień miał być tego symbolem. Tomasz przyszedł na świat w 1865 roku. Nie był rodzonym dzieckiem Henryka, Barbara spłodziła go bowiem z Rosjaninem Timofiejem Toroszynem. Został wykarmiony mlekiem miejscowej "czarownicy", Zuzanny, która potrafiła rzucać uroki i przewidywać jak komuś ułoży się życie. To ona pierwsza "widziała", że Tomasz będzie miał w nim wiele krętych ścieżek. W dodatku krążyła przepowiednia, że jeżeli z jednego mężczyzny zrodzi się dwójka dzieci noszących to samo imię, sprowadzi to na niego nieszczęście. Nikt jednak na razie nie brał tego do serca. Tomaszek rósł, zaczynał przeżywać też pierwsze miłości. Nie mógł się jednak zdecydować, czy bardziej woli Mariannę, córkę Zuzanny, która go wykarmiła, czy może Adriannę - córkę właściciela dóbr Dobrołęka. W dodatku w przystojnym szlachcicu podkochiwały się też dwie siostry Ady - Wanda i Kinga. Postanowiły nawet pozbyć się siostry, na szczęście pomoc dotarła na czas. Wkrótce zdecydował, że swoje życie chce dzielić z Adrianną. Na tą wieść Wanda postanowiła wstąpić do gutowskiego Zgromadzenia Sióstr Służek Matki Boskiej Kwietnej, natomiast Kinga wychodzi za mąż za Wsiewołoda Toroszyna, syna Timofieja. Ma z nim dwójkę dzieci, Ivana, który umiera kilka dni po narodzinach oraz Grażynę. Sam Wsiewołod ginie w tragicznych okolicznościach. Po ślubie z Adą Tomasz w dalszym ciągu spotyka się z Marianną. Jednak w pewnym momencie kobieta znika. Hrabia zdaje się jednak tego nie zauważać - tym bardziej, że okazuje się iż Adrianna spodziewa się dziecka...

Jeżeli można przyjąć analogię, że po przeczytaniu pierwszej książki wyrabia się już zdanie o jakimś autorze, tak samo jak wyrabia się o kimś zdanie na podstawie pierwszego wrażenia, to twórczość pani Małgorzaty Gutowskiej - Adamskiej bardzo mi się spodobała. Bajecznie opisane życie na mazowieckiej wsi na przełomie XIX i XX wieku, polowania na zwierzynę na św. Huberta, przepych na dworze, bale i maskarady, romanse... Gutowska - Adamska niezwykle precyzyjnie oddała epokę czasów, kiedy Polski nie było na mapie, a wiele rzeczy zależało od zaborcy. Jedyne co mnie zszokowało, to początki Wandy w klasztorze, bo nie do końca wiem, co się wydarzyło w nim. W odbiorze treści przeszkadzało mi też to, że cała akcja działa się w zasadzie w trzech okresach(1995, lata 60 XIX w. i lata 90 XIX), które się ze sobą mieszały. Niemniej jednak całość odebrałam bardzo pozytywnie

Tytuł: "Cukiernia pod Amorem. Cieślakowie"

Autor: Małgorzata Gutowska - Adamczyk

Wydawnictwo: Wydawnictwo Nasza Księgarnia

Warszawa 2012

Liczba stron: 472

Bohaterów części pierwszej zostawiliśmy w chwili, kiedy Adrianna wraz z synem przebywali w Krakowie w odwiedzinach u poznanego podczas kuracji w Zakopanem Lucjana Krzyckiego, z kolei Celina powoli zaczynała wracać do siebie po przebytym udarze.

W drugim tomie sagi poznajemy historię rodu Cieślaków. Jednak aby to zrobić, autorka cofa się w czasie do 1890 roku. Gdzieś na warszawskim Powiślu wraz z rodzicami i rodzeństwem mieszka, Marian Cieślak. Rodzeństwo "trudni się" drobnymi kradzieżami. Z czasem zakłada rodzinę z Zenobią Partyką. Z tego związku rodzi się Zyta Cieślak. Kilka lat później Zyta poznaje Amerykanina polskiego pochodzenia, Paula Connora. Jego matką była Marianna, córka Zuzanny, która po nagłym i tajemniczym zniknięciu, wyemigrowała do przebywającego w USA brata, Jacka. Tam, 24 grudnia 1895 roku na świat przyszedł chłopiec, któremu nadała imię Paul(ang. Paweł). W tym samym dniu na drugiej stronie globu, urodził się Paweł, syn hrabiego Tomasza i Adrianny. Tak oto zaczęła spełniać się klątwa rodu. Paweł od zawsze przejawiał chęć zostania księdzem, co zresztą doszło do skutku. Tymczasem Paul podczas I wojny światowej załapał się do armii i w ten sposób walczył w Europie. Tuż przed wypłynięciem otrzymał od matki sygnet, który podarował jej kiedyś Tomasz Zajezierski. Ranny w 1918 roku, zakochał się w opiekującej się nim pielęgniarce, Magdalenie. Niestety, nie było im dane spędzić razem życia. Po jej śmierci Paul przyjechał w rodzinne strony matki. Przez przypadek poznał Zytę Cieślak, którą pokochał. Młodzi pobrali się, a Paul Connor został Pawłem Cieślakiem, przyjmując nazwisko teścia. Tymczasem w Zajezierzycach zachodziły zmiany: sam pałac został podpięty do sieci kanalizacyjnej i elektrycznej, inwentarz stale się powiększał. Dobrobyt przerwała Wielka Wojna. Nie doczekała jej hrabina Barbara Zajezierska, która odeszła z tego świata rok przed jej wybuchem. Przed śmiercią z wyrzutem przepowiedziała synowi, że w chwili śmierci zostanie sam. Rok po wybuchu wojny państwo Zajezierscy wyemigrowali do Rosji, zostawiając gospodarstwo w rękach Zdzisława Pawlaka, rządcy w Zajezierzycach. Po powrocie zastali częściowo splądrowane i ograbione gospodarstwo oraz zbuntowanych chłopów. Po śmierci Adrianny jego jedyną radością był Adaś, syn Grażyny. Grażyna była córką Kingi, siostry Ady. Grażyna kształciła się w szkole sióstr kwieciarek, gdzie jedną z zakonnic była jej ciotka, Wanda. W szkole poznała Emilię. Z czasem zakochała się w jej ojcu. O ile na początku była to platoniczna miłość, o tyle po śmierci pani Danuty przerodziła się w głębokie uczucie, którego owocem był właśnie Adam. Jednocześnie Grażyna robiła karierę teatralną i kabaretową. Ciosem dla kobiety okazała się tragiczna śmierć Wiktora Grabowskiego. Szybko nawet znalazła kolejną miłość, Jana Bergera, za którego w końcu wychodzi za mąż. Tymczasem wielkimi krokami zbliżała się II wojna światowa. Spędzający wakacje w majątku Zajezierskich Adam wybiera się do Gutowa. Tam, w prowadzonej przez kolejne pokolenia Cukiermannów "Cukierni Pod Aniołem" przez przypadek wpada na Celinę Cieślak. Po latach(1995 r) mieszkający w Anglii Adam ponownie przybywa do Gutowa, aby wziąć udział w ponownym otwarciu szkoły sióstr kwiaciarek, jako rodzina jednej z najwybitniejszych jej absolwentek - Grażyny Toroszyn. Podczas uroczystości przez przypadek wpada na Igę, w której rozpoznaje rysy swojej dawnej miłości, Celiny.
O ile pierwszą część czytało mi się dosyć dziwnie, głównie ze względu na wspomniane przeze mnie skakanie po "czasoprzestrzeni", o tyle fabuła drugiej części wydawała mi się bardziej uporządkowana. Owszem, dalej poruszamy się pomiędzy przeszłością, a teraźniejszością, ale teraz wydarzenia z przeszłości były uporządkowane chronologicznie. Tym razem podglądaliśmy nie tylko życie na folwarku, ale i w Warszawie, Gutowie, Lublinie, a nawet odległym Chicago. Osobiście wzruszałam się czytając o polskich emigrantach za granicą, oburzałam niestosownym zachowaniem Grażyny, czy też zaśmiewałam z przygód Mariana Cieślaka i jego rodzeństwa. Podobało mi się też oddanie klimatu tamtej epoki - gimnazja, rozrastający się przemysł samochodowy, warszawska bohema. Dzięki barwnemu językowi odnosiłam wrażenie, jakobym sama brała udział w opisywanych wydarzeniach.

Tytuł: "Cukiernia pod Amorem. Hryciowie"

Autor: Małgorzata Gutowska-Adamczyk

Wydawnictwo: Wydawnictwo Nasza Księgarnia

Warszawa 2012

Liczba stron: 502

Dwudziestolecie międzywojenne okazało się pomyślne tak samo dla całego polskiego społeczeństwa, jak i dla bohaterów drugiej części "Cukierni pod Amorem". Pomimo trudności można powiedzieć, że stanęli na nogi. I kiedy wydawać by się mogło, że nic nie jest w stanie przekreślić trwającej idylli, chociaż widmo II wojny światowej wisi w powietrzu.

Tuż przed wybuchem konfliktu Adasiowi Toroszynowi udaje się wrócić do Warszawy. Po drodze zagląda jeszcze do Gutowa, gdzie spotyka się z Celiną. W stolicy wstępuje do konspiracji. Tam też przez przypadek dowiaduje się, że jego matka, Grażyna, daje koncert m.in. dla samego Hitlera. Tymczasem Gina po całej Europie szuka swojego męża, który na początku września 1939 roku zbiegł z Węgier, gdzie przebywali. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności trafia do rzymskiego klasztoru, w którym przebywa jej kuzyn, Paweł Zajezierski. Z czasem zaczyna dawać koncerty w szpitalach z rannymi żołnierzami. Jeden z nich wydaje jej się dziwnie znajomy... W okupywanym kraju oprócz Adama zostali także Cieślakowie i Zajezierscy. W tym tomie pożegnamy hrabiego Zajezierskiego, który kilka tygodni przed śmiercią pozna drugiego z synów, Pawła Cieślaka. Zresztą Cieślak też ginie, zostawiając żonę z dziećmi. Jednak wokół Zyty Cieślak zaczyna się kręcić Leon Hryć, cukiernik w "Cukierni pod Aniołem", prowadzonej wtedy przez Niemca, Georga Papkę, który przeniósł się do Gutowa z rodziną z terenów Górnego Śląska. Dotychczasowych włascicieli zakładu, Cukiermannów, zamknięto w miejskim getcie, jedynie ich najmłodszego syna, Izaaka, udało się umieścić u jednej z rodzin z okolicznych wsi. Lilith, córce Cukiermannów, udaje się uciec z dzielnicy i ukryć w klasztorze sióstr kwieciarek, których przełożoną była siostra Emilia(Wanda, siostra Adrianny i Kingi). Któregoś dnia jednak do furty pukają Niemcy. Po rewizji wyprowadzają siostry i ukrywających się u nich ludzi i rozstrzelali na gutowskim rynku. Jedynie Lilith i siostrze Leoni udaje się ocaleć z zagłady - siedzą schowane w podziemnych tunelach, z których uwalnia je Zygmunt Cieślak. Niestety, wszelki słuch po Lilith ginie, chociaż w ostatnich dniach 1944 roku Papke zauważa ją na rynku, jak niesie pomoc rannemu żołnierzowi. Wtedy też Niemiec po raz ostatni widzi swoją córkę, Julię. Po wojnie Zygmunt i Adam trafiają do obozów dla jeńców wojennych. Adasia udaje się z niego wydobyć, Zygmunt ma mniej szczęścia. Tymczasem zainteresowanie Leona Hrycia przechodzi z Zyty na jej córkę, Celinę. Para pobiera się w 1946 roku. Leon otwiera na obrzeżach miasta piekarnię. Kilka lat później Celina otrzymuje "Cukiernię pod Aniołem". Komunistycznej władzy nie podoba się jednak ta nazwa, kobieta zmienia ją na "Cukiernię pod Amorem". Z czasem rodzinny biznes przejmuje jej najmłodszy syn, Waldemar, wokół którego, ku niezadowoleniu Igi, kręci się nauczycielka plastyki, Helenę. Mężczyzna nie wie, że kobieta równocześnie spotyka się z jego bratem, Grzegorzem. Pewnego dnia obydwóch informuje, że jest w ciąży.

Po przeczytaniu tej części czuję pewien niedosyt. Miałam nadzieję, że zagadka sprzed lat zostanie wyjaśniona. Co prawda dzięki Celinie Iga doszła do tego, kim mogła być mumia, jednak w pewnym momencie akcja tocząca się we współczesności dłużyła się niczym tasiemiec. W pewnym momencie miałam wrażenie, że zapomniano o głównej problematyce, a skupiono się na wątku intryg Heleny... Z drugiej strony historia, która toczyła się podczas II wojny światowej pochłonęła mnie bez reszty. Naprawdę, myślałam że ta mumia to jednak uratowana jakimś cudem Lilith, ale wyjaśnienie zagadki było zgoła inne.

Powiem szczerze, jestem zachwycona całą trylogią. Oczywiście znalazły się w niej słabe strony, jak choćby skakanie po latach w pierwszym tomie(zresztą taki zabieg na taką skalę został zastosowany jedynie w "Zajezierskich", w pozostałych częściach akcja była "przerzucana" pomiędzy rokiem 1995, a kolejnymi latami przełomu XIX i XX wieku, co pozwoliło zachować pewną chronologię) ale ogólnie zrobiła na mnie bardzo dobre wrażenie. "Cukiernia pod Amorem" jest napisana w klimacie bestsellerowego "Stulecia Winnych" Ałbeny Grabowskiej, więc jeżeli komuś podobała się ta powieść, to podejrzewam, że i "Cukiernia pod Amorem" przypadnie mu do gustu. Najbardziej wstrząsnęła mną historia gutowskich Żydów, którzy przed II wojną byli integralną częścią miasta, a którzy zostali "zlikwidowani" wraz ze zjawiskiem holokaustu. Tak jak pisałam, zakończenie mogłoby być ciut inne, nie wiemy bowiem, czy Celina spotkała się w końcu z Adamem, czy też nie, jednak, dowiedziałam się, że Gutowska-Adamska napisała jeszcze trzy dalsze tomy "Sagi o Gutowie", więc może w nich znajdę odpowiedź na niektóre nurtujące mnie pytania.

1393. Studencka (nie)dojrzałość?

Kolejna sesja studencka zbliża się ogromnymi krokami. Nauki jest sporo, w końcu to sesja do potęgi drugiej. Ale spokojnie, nie takie rzeczy się przeżywało. Jednocześnie to już czwarta sesja w trybie on-line. Myślę, że jako "wieczny student"*, który jeszcze pamięta te tradycyjne egzaminy zdawane w sali wykładowej bądź w pokoju profesorskim(ta... poprawkę z ukochanej matematyki na pierwszym roku licencjatu z zarządzania w "erykowskiej jaskini grozy"**, jak wszyscy nazywali ten jeden pokój na AWFie, zapamiętam chyba do końca życia, a ile mnie ona nauczyła pokory wobec rzeczywistości...), mogę spokojnie powiedzieć, że obydwie formy są równie stresujące. Na stacjonarnym egzaminie dochodzi stres np. z tym, że nie dotrze się na niego na czas. Ja też zawsze miałam problem z tym, czy się wyrobię z pisaniem ręcznym. Teraz większość egzaminów jest w takiej formie, że można je pisać w odpowiedniej aplikacji lub programie, za pośrednictwem komputera. Dla osób takich jak ja to wręcz wymarzone rozwiązanie. Ale dochodzi stres, czy nagle ruter się nie zawiesi i przestanie transmitować internet, albo czy przez przypadek nie nacisnę jakiegoś "niepotrzebnego" klawisza(przy atetozie wszystko się może zdarzyć), a program nie odczyta tego, jako próby opuszczenia go, w celu ściągnięcia odpowiedzi. Niby wszyscy wykładowcy dostali informację o moich ograniczeniach, ale wiadomo, że jeden to zaakceptuje, a drugi niby zaakceptuje, a i tak będzie się doszukiwał oznak kombinowania.

Tak jak napisałam, nauki jest dużo. Ale zdawałam sobie z tego sprawę. W końcu to są studia. A z drugiej strony te przedmioty nie są takie skomplikowane i wydaje mi się, że przy odrobinie dobrych chęci i poświęceniu im trochę czasu, można spokojnie je zaliczyć, nawet na całkiem przyzwoite oceny. Zwłaszcza, kiedy zna się tezy, czy też zagadnienia, wokół których będzie się "kręcił" egzamin. O takim "przywileju" za czasów AWFu, czy UPJP2 mogłam pomarzyć. Tam trzeba było umieć wszystko, a niektóre pytania były tak szczegółowe, że jak nie przeczytało się porządnie notatek, to za nic w świecie nie wymyśliło się odpowiedzi na nie. 

Dlatego zastanawiam się, czym kierują się moi studyjni koledzy i koleżanki, którzy na ostatnich zajęciach przed egzaminem, beztrosko rzucają pytanie:

 - No, ale te pytania na egzaminie będą do zdania, prawda?

Myślałam, że uszy mi odpadną, kiedy to usłyszałam. I zastanawiam się, czy ktoś te 5-10 lat temu odważyłby się zadać takie pytanie wykładowcy. Chociaż, wróć, 5 lat temu wiele rzeczy było przedyskutowanych w "ukryciu", np. na facebooku. A może to zdalne nauczanie sprawiło, że zrobiliśmy się bardziej śmiali do mówienia pewnych rzeczy? Zwłaszcza, kiedy nie jesteśmy "na kamerce"?

Nie wiem dlaczego, ale jakoś zrobiło mi się żal w tym momencie pani Gessler. I to niekoniecznie dlatego, że pomogła mi z "Kościołem wobec rodziny". Zrobiło mi się jej tak samo żal, jak te pięć lat temu pani od podstaw turystyki/organizacji ruchu turystycznego/hotelarstwa. To wtedy po raz pierwszy tak naprawdę przekonałam się, jak bardzo "dorośli" ludzie potrafią być zawistni i zmieszać innych z błotem. Już nawet nie chodzi, że i mi się wtedy dostało(fakt, kiedy powstał tamten wątek nie miałam jeszcze fb, ale można było wpaść na to, że kiedyś mogę go założyć i mogę zostać dodana na tą grupę), ale o wykładowcę i jakiś elementarny szacunek do niego... Oczywiście czasami też jestem zła na tego czy innego wykładowcę, ale w granicach rozsądku. 

Jeszcze dekadę temu byłam przekonana, że studiowanie oznacza jakąś dojrzałość do czekających nas wyzwań. Teraz coraz częściej widzę, że jedno z drugim niekoniecznie musi iść w parze.

* No właśnie zawsze się zastanawiam, czy to określenie bardziej powinno dotyczyć tych, którzy ciągle poszerzają swoją wiedzę i kompetencje, np. w celu zwiększenia swojej wiedzy i uzyskania odpowiednich kompetencji potrzebnych do pracy, czy też tych, którzy studiują, studiują i nie mogą skończyć

** Ogólnie to wszyscy, którzy nie zaliczyli w 1 terminie pisali na auli, ale mi z powodu mojej niepełnosprawności przysługiwał wydłużony czas pisania, więc zaliczałam to w gabinecie wykładowcy. Miało to jednak swój plus - zamiast nieporęcznego mini-stoliczna, brrr..., miałam do dyspozycji masywne biurko. Co do czasu pisania, to nie wiem jak to się stało, ale do profesora nie dotarło pismo(a może dotarło, tylko nie przeczytał, albo zgubił) co do udogodnień dla mnie, no i pisałam w standardowym czasie, który okazał się dla mnie zbyt krótki

1392. Kamyczek wywołujący lawinę wspomnień

Wspomnienia

Ulotne chwile,
zapisane wyblakłym atramentem
w zaszycie schowanym na strychu.
Albo na czarno-białej fotografii,
jednej z wielu w albumie na półce.
W zakamarkach pamięci,
niczym pod stertą kartek,
co piętrzą się zapisane na stole.
I nagle jedno słowo, obraz, gest...
co każe nam wrócić do nich,
niczym do ulubionego filmu.
Czasami wystarczy malutki kamyczek,
ażeby wywołać w nas lawinę wspomnień.

Napisany dzisiaj wiersz doskonale obrazuje to, co się dzieje w mojej duszy i umyśle. Czasami wystarczy naprawdę niewiele, aby uruchomić w nas garść drzemiących gdzieś w zakamarkach naszych umysłów wspomnień. Takim kamyczkiem okazał się dzisiaj wpis dotyczący wizyty nad Zaporą Solińską, na który natrafiłam czytając blog Anity(Moje pasje w obiektywie). Od razu przypomniał mi się mój pobyt w leżącym nad zbiornikiem Polańczyku, w 2000 roku. 

Nie wiem, na ile te wspomnienia są "oryginalne", a na ile zostały zatarte przez ząb czasu. Ostatnio na ćwiczeniach z przedmiotu zowiącego się podstawy psychologii mieliśmy najpierw opracować w podgrupie, a następnie przedstawić na forum całej grupy zagadnienie dotyczące naszej pamięci. Mnie przypadła część dotycząca badań nad pamięcią świadków zeznających w sądzie, przeprowadzonych przez Elizabeth Loftus. Chodziło w nich o ustalenie w jaki sposób informacje, które dostajemy po danym zdarzeniu wpływają na to, jak je pamiętamy i odbieramy. Dwóm grupom badawczym pokazano film obrazujący wypadek samochodowy. Pierwszej grupie powiedziano, że było to zderzenie, a drugim, że to tylko otarcie. Następnie każda z grup miała za zadanie oszacować, z jaką prędkością mogły poruszać się przedstawione pojazdy. Pierwsza z nich(wypadek) stwierdziła, że było to 60 km/h, natomiast druga(otarcie), podała średnią prędkość 40 km/h. Oczywiście samochody dla obu grup poruszały się w tym samym tempie. Po tygodniu ponownie zebrano tych samych ludzi i zadano im pytanie, czy w miejscu zdarzenia widzieli potłuczone szkło(faktycznie nie było go tam). W odpowiedzi aż 1/3 badanych z pierwszej grupy powiedziała, że tak, kiedy z drugiej grupy badawczej odpowiedź twierdzącą dało 14% badanych. Wniosek, jaki wysnuto z uzyskanych danych głosił, że im częściej po danym zdarzeniu dostaniemy błędną informację co do jego przebiegu, tym bardziej z czasem będziemy ją przedstawiać jako prawdziwą. Badani, nawet kiedy powiedziano im, że otrzymana na początku informacja miała wprowadzić ich w błąd, dalej trzymali się swoich wersji wydarzeń. Idąc tym śladem uznano, że nasze wspomnienia są mozaiką złożoną ze wcześniejszych i późniejszych doświadczeń.

Pamiętam, jak podczas podróży tam, kiedy zatrzymaliśmy się na postój, małe, nieznane mi dziecko wyciągnęło do mnie rączkę dając "cześć". Później dowiedziałam się, że ma na imię Andżelika. Pamiętam jak po wyjściu z autokaru jakaś babcia podtrzymywała swoją wnuczkę, aby mogła postać na nogach. Pamiętam hotel, w którym mieszkaliśmy, szalone wyścigi na jego korytarzach i "Ulicę Sezamkową" oglądaną na ich końcach. Raz nawet leciał "Król lew". Pamiętam dwupokojowe lokum, to jak rozwiązywałam z mamą kupione mi na miejscu krzyżówki dla dzieci i chłopaczka, z którym tańczyłam na ostatniej dyskotece. To, że miał na imię Przemek. Kiedy na koniec zaprosiłam go na ognisko pożegnalne oznajmił mi, że nie przyjdzie, bo nazajutrz rano wyjeżdżają z rodziną do domu. Pamiętam jak wszyscy bawili się przy piosence "Wolność"... Pamiętam ognisko, i jak ktoś śpiewał "Płonie ognisko i szumią knieje". Wycieczki do lokalnych sklepików i książkę "Tak wyglądały Bieszczady w czasie drugiej wojny światowej" na witrynie. Szum fal Soliny podczas rejsu po niej statkiem, kołysanie i to, jak piszczały małe dzieci. Pieszą grupową wycieczkę w góry i pamiątkowe zdjęcie w moich ulubionych spodenkach. Małego Konradka bawiącego się klockami i jego brata wchodzącego na balkon z jakąś dziewczyną na barana. To, że dzięki wyobraźni bawiłam się "we wszystko" wykorzystując plac przed hotelem oraz plac zabaw za nim. Jeździłam na hulajnodze i rowerze, chociaż ich nie miałam, grałam w piłkę, na akordeonie, a na szczycie zjeżdżalni miałam swój domek. Pamiętam jak recepcja łączyła nam rozmowy przechodzące z zewnątrz do naszych pokoi i magiczne "Zielone wzgórza nad Soliną..." które pewnego dnia wybrzmiały przez radio...

Jedyne co wydaje mi się w tym wszystkim pewne to garstka zdjęć z tego wyjazdu. Garstka, ponieważ to jeszcze były czasy, kiedy większość ludzi miała aparaty fotograficzne na kliszę, a te zaś miały bardzo ograniczoną pojemność i trzeba było pomyśleć co i kiedy chce się na nie uchwycić. Jednak to one na zawsze utrwaliły wizerunki osób, z którymi przyszło mi się wtedy spotkać oraz miejsc, które odwiedziłam przy okazji wyjazdu. Wiele spoglądających z nich postaci nie ma już na tym świecie, jak chociażby nieodżałowanego pana Zbyszka, inicjatora tego typu wyjazdów oraz prekursora poruszania tematu osób niepełnosprawnych w naszym regionie. Czasami sobie o nich pomyślę, tak przed snem. I zastanawiam się, czy taki wyjazd dałoby się powtórzyć. Pewnie tak, chociaż ja po tych 20 latach z hakiem już trochę inaczej patrzę na świat, co innego mnie cieszy, inaczej spędzam swój wolny czas... Ale może i dziś znalazłabym radość w chwilach, które bym tam spędziła. A może znalazłby się inny dziesięciolatek, który okazałby taki sam zachwyt tym miejscem jak ja kiedyś?

Ja i Przemek

Wiem, że słabo widać, ale tutaj jestem na tle jeziora Solińskiego

Przy pomniku - też wiem, że słabo widać...

Niemi świadkowie mojego życia... A w dodatku szkatułki ze wspomnieniami

1391. "Pan Jezus także babcię miał, kiedy w Nazarecie żył"

Słowa tytułu zaczerpnęłam z jednej z dziecięcych piosenek religijnych, z których korzystamy podczas zajęć Oratoryjnych. Opowiada ona o tym, że Jezus też miał mamę, tatę, babcię i dziadka, po czym pojawiał się refren, aby Jezus dał naszym bliskim "dużo łaski, dużo sił". Piosenka wspaniale podkreśla nasze relacje z bliskimi, jak też troska o siebie wzajemnie. Ale ile jest w niej prawdy?
Już w lipcu ubiegłego roku podzieliłam się z Wami wieloma ciekawostkami na temat Anny oraz Joachima, jak tradycja nazwała dziadków Jezusa Chrystusa, a rodziców Maryi Panny. Dzisiaj, z okazji Dnia Babci, chciałabym Wam przybliżyć jeszcze bardziej postać św. Anny.
Jak już wiemy ze wspomnianej notatki, Ewangelie milczą na temat rodziców Maryi. Informacje o nich możemy jednak znaleźć w pismach apokryficznych, które pochodzą z początków chrześcijaństwa. Chociaż nie należą one do ksiąg natchnionych, to jednak zawierają w sobie prawdziwe informacje, które są przekazywane przez Tradycję Kościoła.
Najwięcej o świętej Annie napisano w Protoewangelii Jakuba, Ewangelii Pseudo-Mateusza oraz Księdze Maryi. Najbardziej godną uwagi jest pochodząca z samych początków chrześcijaństwa(ok. 150 r.) pierwsza z nich, czyli Protoewangelia Jakuba.
Według apokryfów, Anna była jedną z trzech córek Mathana(Natana), kapłana świątyni w Betlejem. Od swoich rodziców otrzymała staranne wychowanie, które zostało pogłębione przez służbę w świątyni jerozolimskiej. Tylko ona spośród sióstr poślubiła bogatego Galilejczyka o imieniu Joachim. Stała się tym samym wzorem do naśladowania dla wszystkich żon. Chociaż małżonków łączyła miłość, to jednak nie mogli począć potomka. Anna, która kochała zarówno Joachima, jak i Boga, nie mogła zrozumieć, dlaczego Najwyższy tak bardzo ich doświadcza. Jednak nieustannie wierzyła w cud, wszak znała wiele historii, w których Bóg obdarzał potomstwem pary uchodzące za bezpłodne.
Protoewangelista opisuje, jak to Archanioł obiecał Annie urodzenie potomstwa. Ona zaś obiecała oddać je w darze Panu Bogu, aby Mu służyło, przez całe życie. Anna i Joachim byli już wtedy w podeszłym wieku, szacuje się, że byli małżeństwem od ponad 20 lat. Brak potomstwem był dla nich nie tylko brzemieniem, ale i powodem do odtrącenia. Jak wspominałam w lipcowym poście, Joachim pewnego razu poszedł do świątyni, aby złożyć w niej ofiarę. Miał wtedy usłyszeć od przebywającego tam kapłana Rubena: "Nie godzi się, abyś ty jako pierwszy składał swoje ofiary, jako że nie zrodziłeś potomka w Izraelu". Upokorzony tymi słowami Joachim w tajemnicy przed Anną udał się na pustynię i tam przeżywał swoje cierpienie. Anna, która przeżywała podwójny dramat(nie dość, że nie miała dzieci, to jeszcze nie wiedziała, gdzie jest jej ukochany mąż), nie utraciła jednak swojej wiary.  Modliła się słowami: "Panie, Boże wszechmogący, który obdarzyłeś potomstwem wszystkie stworzenia, zwierzęta dzikie i domowe, gady, ryby, ptaki i wszystko to cieszy się ze swego potomstwa, dlaczego mnie jedną odsunąłeś od daru twojej łaskawości? Ty wiesz, Panie, że od początku małżeństwa złożyłam ślub, iż jeżeli dasz mi syna lub córkę ofiaruję je tobie w twym świętym przybytku".
Bóg wysłuchał tych próśb, a nawet zesłał swojego Anioła, który miał powiedzieć: "Anno! Pan wysłuchał twojej modlitwy. Poczniesz i urodzisz, o twoim potomstwie będzie się mówiło po całej ziemi. Oto przychodzi mąż Twój, Joachim, ze swoim stadem". Tak też się stało, a sama Anna, ujrzawszy z daleka powracającego męża, wybiegła mu naprzeciw. Wychwalała przy tym Boga oznajmiając małżonkowi: "Oto ja wdowa - nie jestem wdową, oto ja bezdzietna - poczęłam w łonie". Małżonkowie nigdy nie przestali wierzyć, że dla Boga nie ma nic niemożliwego. Dziewięć miesięcy później na świecie pojawiła się dziewczynka, której dano na imię Maryja.
Według apokryfów pierwsze urodziny jedynej córki Joachim uczcił wystawną ucztą. Podobnie miał postąpić dwa lata później, kiedy małżonkowie zaprowadzili ją do świątyni, aby zgodnie z daną kilka lat wcześniej obietnicą, ofiarować ją Bogu. Zapiski podają, że mała Maryja miała wręcz wbiegać po jej stopniach, jak gdyby sama spieszyła się do Boga. Przy Sadzawce Owczej w Jerozolimie od wieków przewodnicy pokazują się miejsce, gdzie miał stać dom Anny i Joachima.
Wedle wielu źródeł, Anna miała dożyć późnej starości. Jej córka Maryja mogła się od niej w tym czasie nauczyć. W ikonografii znajduje się wiele scen, w których Anna uczy ją czytać, szyć oraz prowadzić dom. Jeżeli w tych zapiskach jest chociaż cień prawdy, to z pewnością Anna była też wspaniałą babcią dla swojego Najświętszego Wnuka, Jezusa. Wszak nawet jedna z dziecięcych piosenek opowiada jako zwyczajnej babci mieszkającej w Nazarecie: "Tam siwa babcia Anna opowiadała bajki i w swoich dobrych dłoniach tuliła sny".
Najstarszym wizerunkiem św. Anny jest fresk z katedry Faras. Co ciekawe, ta stara stolica jednego z afrykańskich królestw, została odkopana w latach 60. przez polskich archeologów. Malowidło przedstawia św. Anną, która wykonuje gest nakazujący milczenie. Wedle przypuszczeń ma to symbolizować godną milczenia tajemnicę misji jej córki. Dodatkowo nad głową Anny i z jej prawej strony znajduje się grecki napis: Anna, Matka Bogurodzic(y).
Dzisiaj Anna należy do najpopularniejszych imion w naszym kraju. Z języka hebrajskiego oznacza ona "łaskę". Święta ta jest patronką diecezji opolskiej, wielu miast(m.in. Hanoveru) oraz kobiet rodzących, matek, wdów, położnic - nie ma kliniki leczenia bezpłodności, w której nie ma chociaż jednej figurki św. Anny. Jest także opiekunką gospodyń domowych, wzorem niewzruszonej ufności w Bożą wszechmoc oraz patronką tych, którzy pragną dobrej śmierci. Razem ze swoim małżonkiem Joachimem patronują też dziadkom. 

Na podstawie: https://www.onet.pl/informacje/stacja7/babcia-pana-jezusa-kim-byla/rwcpx1c,30bc1058

Św. Anna z córką Marią(źródło obrazka)

A więc wszystkim babciom i dziadkom, a zwłaszcza tym zaglądającym w moje skromne progi, składam najserdeczniejsze życzenia. Zdrowia, szczęścia, pomyślności. Aby każdy dzień wnosił w Wasze życie radość, a spotkania z ukochanymi wnuczętami niesamowitą okazją do niezwykłych podróży w czasie i przestrzeni!

Trzymajcie się wszyscy bardzo ciepło, chociaż za oknami króluje prawdziwa zima! Jednak żadna zima nie będzie nam straszna, jeżeli zachowamy pogodę ducha. Nie zapominajcie o tym. Jednocześnie witam w moich skromnych progach nowe obserwatorki. I przypominam o akcji kartkowej dla Zosieńki :). Moje kochane dziewczyny rozkręciły u siebie akcję, aż miło było wejść na ich blogi i poczytać o niej. Jeszcze raz to powtórzę - jesteście wielcy, nawet kiedy mierzycie niewiele wzrostu ;).

1390. Co tu dużo pisać - jesteście wspaniali!

Kiedy pisałam ostatniego posta, nie sądziłam, że znajdzie się aż tyle osób, które odpowiedzą na moją prośbę wysłania kartki z życzeniami urodzinowymi dla Zosi, czy też zamieszczą apel na swojej stronie internetowej. Zakładałam, że może tak się stać w przypadku kilku zaufanych osób, a tymczasem...  Aż jestem w szoku. Pozytywnym szoku, rzecz jasna. I mam nadzieję, że w identycznym szoku będzie Zosia, kiedy otrzyma te wszystkie nasze kartki z życzeniami(a może i czymś więcej?). Zresztą z drugiej strony nie powinno mnie to dziwić - już nie raz i nie dwa przekonałam się o blogowej solidarności. I o tym, że można na Was liczyć w każdej, a już na pewno w większości sytuacji. Chociaż widzę, że nie wszyscy do końca zrozumieli o co chodzi w akcji, bo zamiast wysłać Zosi kartkę z życzeniami, to napisali je na swoim blogu. No nic, najwyżej wyślę jej mamie linka do tego wpisu...

Kiedyś, kiedy zakładałam tego bloga, zastanawiałam się o czym powinien on być. Czy tylko o moim życiu, sukcesach i porażkach, czy może też warto wyjść poza nie. I tak jakoś wyszło, że z czasem oprócz notatek opisujących bezpośrednio moje życie, przemyślenia i codzienność, zaczęły pojawiać się też takie, które zawierają jakieś ciekawostki, czy też zachęcają do wzięcia udziału w jakiejś akcji. Bo, owszem, miło jest poczytać o gratulacjach z powodu jakiegoś osiągnięcia, albo słowa pocieszenia, kiedy coś mi się nie powiedzie, ale chcę też pokazać, że czasami można zrobić coś ponadto. Mam nadzieję, że wiecie, co chcę powiedzieć.

Jeżeli ktoś jeszcze ma ochotę dołączyć się do akcji, to zapraszam. Szczegóły w poprzednim wpisie. Nie martwcie się też, że kartka nie dojdzie na czas - nawet kilkudniowy poślizg nie będzie problemem. Myślę, że Zosia ucieszy się z każdych życzeń, nawet tych po terminie.

Na dzisiaj tyle. Muszę jeszcze dokończyć czytać Nową Kartę Pracowników Służby Zdrowia na jutrzejsze kolokwium z "Etyki i bioetyki" na Naukach o Rodzinie. Kolokwium będzie zdalne, ponieważ prowadzący je ksiądz trafił dzisiaj na kwarantannę. Dobrze, że napisali o tych zdalnych zajęciach dzisiaj po południu. Przynajmniej nie powtórzy się sytuacja z wczoraj. W poniedziałek poszłam spać wcześniej i po 21 wyłączyłam komputer wraz ze wszystkimi komunikatorami. We wtorki zaczynamy zajęcia o 8:00 rano. Wiedziałam, że tego dnia mamy mieć wejściówkę, nawet się na nią nauczyłam, nawet specjalnie przyjechałam wcześniej, aby się nie spóźnić. Przychodzę pod drzwi sali, w której mamy "komunikację międzyludzką", nikogo nie ma. No tak, ale jeszcze było ok. 10 minut do rozpoczęcia zajęć. Czekałam i czekałam, ale jak na złość nikt nie przychodził. A ponieważ nie mam w telefonie internetu, nie za bardzo wiedziałam, co się dzieje. Awaryjnie odczekałam jednak ten kwadrans studencki i wróciłam się do domu. Co prawda jeszcze mieliśmy mieć wykład z "pracy socjalnej", ale założyłam, że nikomu nie będzie się chciało przyjeżdżać specjalnie na niego i jak już miał się on odbyć, to w formie zdalnej. Kiedy wróciłam do domu, było już po pierwszych zajęciach. Szybko uruchomiłam messenger i wtedy okazało się, że "praca socjalna" została odwołana, a "komunikacja międzyludzka" zrobiona jako zdalnie, wraz z wejściówką. Wiadomość zaś została wysłana po 22, więc ja już nie miałam szans jej odczytać. Na szczęście miałam jeszcze jedną nieobecność niewykorzystaną, więc raczej prowadzący powinien mnie dopuścić do kolokwium zaliczeniowego.
Ogólnie wczorajszy dzień był zakręcony - po południu miałam na pedagogice dwa kolokwia zaliczeniowe. "BHP" zaliczyłam bez problemu, gorzej z "antropologią kulturową". Pocieszam się tym, że cały rocznik oblał to kolokwium, więc nie odbiegam zbytnio od normy. Z drugiej strony wszyscy są zdenerwowani formą tego zaliczenia. Jeszcze na wcześniejszym wykładzie(z "socjologii ogólnej") prowadząca zapewniała nas, że prawie a cały test jest w formie "a, b, c, d" i tylko 2, czy 3 są opisowe. Tymczasem okazało się, że jest zupełnie na odwrót. Gdybym wiedziała, to inaczej bym rozłożyła w czasie pisanie odpowiedzi. A tak łudziłam się, że po dwóch pierwszych zadaniach opisowych będzie test wyboru i specjalnie szybko nie pisałam. Zresztą nie tylko ja... A aby dostać zaliczenie z przedmiotu trzeba było mieć minimum 75% poprawnych odpowiedzi. No nic, trzeba będzie jeszcze raz usystematyzować swoją wiedzę i iść na termin poprawkowy. I nie ufać w jej zapewnienia co do formy zaliczenia. A swoją drogą, zastanawiam się jak będzie u tej wykładowczyni egzamin (z "socjologii ogólnej" i "socjologii wychowania") skoro na zwykłym zaliczeniu był taki pogrom. Strach się bać!

Na osłodę i w podziękowaniu za odpowiedź na apel o życzenia dla Zosi zapraszam Was wszystkich na wirtualne faworki. Sama piekłam. A najlepsze w tym wszystkim jest to, że temu sąsiadowi dałam kilka, tamtemu kilka, no i mnie, z całej misy, też zostało kilka...

1389. Zróbmy przyjemność Zosi na urodziny

Jak już zdążyliście się może zorientować, na blogu staram się promować sport osób niepełnosprawnych. Można powiedzieć, że sama jestem takim sportowcem, chociaż do megasukcesów jest mi jeszcze bardzo, bardzo daleko.
O naszych sukcesach mówi się mało. Celowo nie piszę "w ogóle", bo czasami ktoś sobie o nas przypomni, ale czy ktoś z Was słyszał, czy też czytał, że wczoraj snowboardzistka Monika Kotzian zdobyła złoty medal podczas Mistrzostw Świata w Lillehammer? W normalnej sytuacji mówiono by o tym wszędzie, ale po co ma się pokazywać społeczeństwu mistrzynię świata bez ręki? 
Również nie mówi się o sporcie osób z Zespołem Downa. Bo w oczach przeciętnego człowieka jedno z drugim się wyklucza. A przecież i tam są prawdziwe "perełki". Nie wiem czy wiecie, ale Polska ma nawet osobną Kadrę Narodową dla osób dotkniętych trisomią 21 chromosomów, która z powodzeniem reprezentuje nasz kraj na międzynarodowych igrzyskach dedykowanych właśnie nim. Jedną z jej członkiń jest Zosia Dzięcioł, która z powodzeniem startuje w lekkiej atletyce, pływaniu oraz w jeździe na nartach. O Zosi pisałam tuż po ogłoszeniu pandemii w naszym kraju w >>tym<< wpisie. Spotkał się on z Waszą aprobatą i miałam wrażenie, że Wam też przypadła do gustu historia tej dzielnej sportsmenki. 
Czas biegnie nieubłaganie i za chwilę Zosia osiągnie pełnoletność. Ta magiczna chwila nadejdzie dokładnie 26 stycznia. I chociaż intelektualnie oraz mentalnie dziewczyna raczej już nie dogoni swoich rówieśników, to również dla niej będzie to niezwykła chwila. Za pośrednictwem social mediów jej mama zwróciła się z prośbą o to, aby chętne osoby przesłały Zosi kartki z życzeniami z tej okazji. 
Całym sercem przyłączam się do tej akcji, ponieważ śledząc historię Zosi widzę, że poświęca niesamowicie dużo czasu na treningi, co skutkuje wywalczeniem miejsca na podium na różnych zawodach. Takiego zapału i determinacji mógłby jej pozazdrościć niejeden pełnosprawny, i to nie tylko sportowiec. Tymczasem wiele osób myśli, że sport osób upośledzonych umysłowo to nie sport, bo tam każdy otrzymuje medal. Jest to tylko częściowa prawda - owszem, wszyscy mają medale, ale tylko najlepsi stają na podium. A Zosia się do takich zalicza.

Wiem, że mogę liczyć na Wasz odzew, a przynajmniej na niektórych z Was. Zresztą to nie ja liczę, ale Zosia i jej mama. Chętnym na włączenie się w akcję podaję adres e-meilowy do mamy dziewczynki, pani Pauliny - pgadomska@fundacjasoni.pl. Po napisaniu wiadomości powinniście dostać adres, na który powinno się wysłać kartkę. Mam jeszcze jedną prośbę - czy możecie jakoś napisać o akcji na swoich blogach? Siła internetu jest ogromna, Wy możecie nie chcieć lub nie móc wysłać kartki z życzeniami, ktoś inny zaś odwrotnie - zrobi  to z przyjemnością.
Na koniec, żeby tak nie być gołosłownym, pokażę Wam moją kartkę, którą zrobiłam dla Zosi. Może i nie jest jakaś specjalnie super, ale mam nadzieję, że spodoba się jubilatce ;).

Podobno są linijki dla leworęcznych. Ja dalej "działam" na tych standardowych

A tak się prezentuje efekt końcowy :)

W sumie był to bardzo sympatyczny przerywnik nauki pomiędzy kolejnymi partiami materiału. Jak tak patrzę na kalendarz, to czeka mnie miesięczny maraton zaliczeń. Pociesza mnie to, że z każdym pozytywnym zdaniem przedmiotu będę miała tą świadomość, że jestem o ten jeden punkt do przodu. Zaś z każdym oblaniem(oby ich było jak najmniej, a najlepiej wcale) - jeden do tyłu. No, ale nie mówmy już o tym, bo się stanie bardzo monotonnie. Swoją drogą to cieszę się z tego postu. Nie wiem jaki będzie odzew, ale przynajmniej wiem, że zrobiłam coś w tym kierunku.

1388. I już po

Ufff... mogę powiedzieć, że zaległy egzamin z przedmiotu zowiącego się "Kościół wobec rodziny" mam już za sobą. Nie wiem dlaczego, ale dawno nie denerwowałam się aż tak bardzo jakimś zaliczeniem, jak dziś. A może po prostu wpłynęło na moje samopoczucie też to, że wcześniej miałam wcale nie łatwe kolokwium zaliczeniowe z ćwiczeń z biomedyki, gdzie najzwyczajniej w świecie zależało mi, żeby zdać je za pierwszym razem.
Jeszcze jadąc rano autobusem do K-wic stwierdziłam, że to nie ma sensu, że wszystkie kosteczki w ludzkim ciele mi się mylą, tak samo jak specjalistyczne nazwy substancji odżywczych. A to jedynie był wierzchołek góry lodowej moich wątpliwości. Postanowiłam jednak spróbować, wszak na naukę całego materiału poświęciłam sporo czasu. W dodatku zaliczenie miało postać kolokwium typu a, b, c, d, więc dla mnie wręcz idealne. I to nie tylko ze względu na możliwość trafienia we właściwą odpowiedź...

Konstanty z chęcią służył pomocą podczas nauki

Kilka minut po 8:00 na ławce w której siedziałam wylądowała kartka z pytaniami. Moja pierwsza myśl? "Nic nie umiem". Jednak potem na spokojnie jeszcze raz przejrzałam pytania i coś mi zaczęło w tej mojej łepetynie świtać. Oczywiście nie przy każdym pytaniu, bo w niektórych nie wiedziałam o co chodzi, ale przy niektórych, po głębszym zastanowieniu, już miałam jakiś typ odpowiedzi. Tam gdzie nie wiedziałam - po prostu strzelałam, licząc na łut szczęścia. Najgorsze było jednak oczekiwanie na wyniki. A trochę to trwało, zanim profesorka sprawdziła wszystkie prace. Dodatkowo moja praca była na szarym końcu, więc naprawdę, o mało nie eksplodowałam niczym fajerwerk w Nowy Rok. Przy okazji słyszałam wyniki innych, co nie napawało mnie optymizmem. Prawie 3/4 osób nie zaliczyło podejścia... W końcu profesorka dotarła do mojego kolokwium. Jakież było moje zdziwienie, kiedy okazało się, że mam jedną z najwyższych ocen w grupie, czyli... 3,5. Może to nie jest jakaś wow ocena, ale patrząc po wynikach innych... Przynajmniej mam to już z głowy. I tego się trzymajmy. Zaliczenie z wykładów może pójdzie mi lepiej, chociaż z drugiej strony, tutaj dopiero materiał staje się "czarną magią". Aż chce mi się powiedzieć "Co z tego, że z liceum wyszłam z 5 na świadectwie z biologii, kiedy teraz połowa rzeczy jest dla mnie niczym z kosmosu". Ale z drugiej strony, to była biologia na poziomie podstawowym, a więc lajcik, a tutaj? Poszerzone rozszerzenie. Wiem, że np. lekarze mają jeszcze gorzej, lecz nie jestem na medycynie, tylko na pedagogice.

Ucho, ucho, ucho

Z drugiej strony, może i by mi to kolokwium lepiej poszło, gdybym nie musiała jeszcze zdawać dzisiaj "Kościoła wobec rodziny". Ksiądz wyznaczył mi dzisiejszy dzień po godzinie 12, a ja już bałam się negocjować co do zmiany terminu. Jeszcze by zmienił zdanie... W zasadzie bałam się tego zaliczenia bardziej, niż biomedyki. Niby materiał dużo łatwiejszy, jednak nie byłam pewna, czy ksiądz nie wywinie mi jakiegoś głupiego numeru w ramach zemsty. Jasne, nie miał prawa, ale tak samo nie miał prawa nie uwzględnić L4 jako usprawiedliwienia moich nieobecności... Dwie godziny pomiędzy jednym a drugim zaliczeniem wykorzystałam nie tylko na dojazd, ale też poduczenie się materiału. Nigdy nie wiadomo jaki pomysł na pytanie strzeli mu do głowy. Nagle patrzę przed siebie - idzie. Zerknęłam na zegarek, była za siedem dwunasta. "O, pani pewnie do mnie" - doszło do moich uszu. - "Zapraszam". Otworzył mi drzwi do sali, w której mieliśmy z nim zajęcia. Jeszcze chwilę to trwało, zanim się ogarnął(tzn. zdjął płaszcz itp.), ja zaś czekałam i czułam, jak serce bije mi ze strachu jak oszalałe.

Wreszcie drugie już kolokwium w tym dniu wylądowało tuż przede mną. Znowu w wersji a, b, z tym że albo jedna odpowiedź była prawdziwa, albo obydwie. Spojrzałam na pytania. Pierwsze dotyczyło tego, czy platońska koncepcja państwa zakładała zniesienie instytucji małżeństwa, czy też bezstresowe wychowanie dzieci. Oczywiście prawidłowa tutaj była odpowiedź pierwsza, którą też bez wahania zaznaczyłam. Piszę "bez wahania", ponieważ Platon miał dosyć rygorystyczne zasady co do wychowania dzieci wraz z określeniem przedziału wiekowego jego rodziców. Wszelkie "odstępstwa od normy" były "likwidowane"(oszczędzę Wam szczegółów, ale uwierzcie mi, wyraz "likwidowane", jakkolwiek strasznie tu nie brzmi, idealnie opisuje te metody). Drugie pytanie odnosiło się do tego, czy stoicy w swojej filozofii odnosili się bardziej do natury, czy do logosu(słowa). Na początku zaznaczyłam "naturę", jednak przed oddaniem kartki doznałam oświecenia i zmieniłam odpowiedź na "logos". Potem okazało się, że oby dwie odpowiedzi były prawdziwe. No, ale 1/2 punktu ustrzeliłam. Trzecie pytanie dotyczyło tego, do czego Jan Chryzostom(jeden z tzw. Ojców Kościoła) porównuje dziecko: do nieoszlifowanej perły, czy do pomocnika. Tutaj należało sięgnąć do dzieła Chryzostoma "De educandis liberis", w którym dziecko porównane jest do świeżej perły, którą trzeba dopiero wymodelować. Jednak im ta perła jest starsza, tym bardziej odporna na modelowanie(czyli wychowanie). Czwarte pytanie dotyczyło tego, czy enklatyzm odrzucał posiadanie rodziny czy może wręcz przeciwnie - zachęcał do posiadania bardzo dużych rodzin. Odpowiedź na nie brzmiało, że odrzucał posiadanie rodziny, powołując się na to, że wraz ze zmartwychwstaniem Chrystusa małżeństwo chrześcijańskie przestało istnieć(wiem, że to mało logiczne, ale dziś enklatyjczyków uważa się za sektę). W piątym, ostatnim, pytaniu znowu nawiązano do Jana Chryzostoma i odnosiło się do tego, czy dla niego najwyższą instytucją był Bóg, czy Pater familias. Tutaj mogłam w ciemno zaznaczać pierwszą z nich, ponieważ instytucja Pater familias istniała w Imperium Rzymskim.

Nie licząc tego ostatniego pytania, to na wszystkie inne odpowiedziałam dobrze. W sumie otrzymałam 9 punktów na 10 możliwych, co dało mi ocenę bardzo dobrą. Jeszcze tylko musiałam powiedzieć co najbardziej mi się podobało/zaskoczyło/zdziwiło w streszczonej przeze mnie encyklice Familiaris Consortio(no tak, poniosło mnie i z 2 wymaganych stron streszczenia wyszło mi 16, ale za to dodałam jeszcze moje uwagi i spostrzeżenia). Stwierdziłam, że dla mnie zaskoczeniem było to, że chrześcijańska rodzina ma aż tyle zadać i funkcji do wypełnienia i oczywiście poparłam to przykładami z przeczytanego dokumentu.

Ocena z modułu u tego wykładowcy została mi zmieniona z niedostatecznej(a więc widzicie, że wcale nie było tak ciekawie) na... bardzo dobrą. Z jednej skrajności w drugą. Tylko, że w przypadku poprawy brano by pod uwagę obydwie oceny, a tak mogę to traktować jako 5 "na czysto", bo ten niedostateczny został mi jakby całkowicie anulowany. Oczywiście profesor coś tam zaczął mi się tłumaczyć z tej oceny niedostatecznej, ale szczerze powiedziawszy to mało mnie to już interesowało. Została anulowana i zamieniona na tą, która w jakimś stopniu odzwierciedla moją wiedzę i to się dla mnie liczy. Jeszcze tylko trzeba zaliczyć drugą część materiału u drugiego wykładowcy i będzie dobrze :).

1387. Na pewno jeszcze tam pojadę

Jak pisałam w październiku, na pierwszym semestrze pedagogiki nie ma standardowych praktyk studenckich, ale tzw. praktyki studyjne, terenowe czy też asystenckie(spotkałam się ze wszystkimi trzema nazwami, więc podejrzewam, że są traktowane jako synonimy). Ogólnie zapisałam się do siódmej grupy laboratoryjnej studyjnej. Dlaczego siódmej? Tak jakoś wyszło.
Dotychczas byliśmy w zakładzie poprawczym połączonym ze schroniskiem młodzieżowym w Zawierciu, gliwickiej noclegowni dla bezdomnych oraz jednym z katowickich liceów ogólnokształcących. Grupa była też w listopadzie w Ochotniczym Hufcu Pracy w Rybniku, jednak ja wtedy byłam chora i miałam zwolnienie z zajęć. Niemal natychmiast napisałam do opiekuna tej praktyki meila z wyjaśnieniem sytuacji i pytaniem, czy mogę odrobić tą nieobecność z inną grupą. Opiekun nie widział problemu i sam mi zaproponował, abym przyszła na te zajęcia 12 stycznia, czyli dzisiaj. Może i by mi na tym wszystkim nie zależało, bo wiecie, trzeba kombinować z dojazdem i w ogóle, ale z każdej praktyki piszemy raporty i oddajemy je opiekunom będącym odpowiedzialnymi za poszczególne organizacje. Na razie idzie mi z tym dobrze i szkoda, abym przez własną głupotę czy też lenistwo to zaprzepaściła.
W rybnickim OHP mieliśmy się wstawić o 10:00. Półtora godziny wcześniej wsiadłam do odpowiedniego pociągu na dworcu w Katowicach. Ku mojemu zaskoczeniu, a raczej radości, okazało się, że na te same zajęcia jadą dziewczyny z mojej grupy ćwiczeniowej. Może to i głupio zabrzmi, ale dopiero dzisiaj w pociągu miałyśmy czas na poznanie się bliżej. I wreszcie ktoś mnie dodał do grupy na fb. Po 4 miesiącach nauki. Ale lepiej późno niż za późno.
Na dworcu w Rybniku okazało się, że jedna z nowo poznanych dziewczyn(bo jednak w grupach laboratoryjnych jesteśmy z różnych grup dziekańskich) była już w tym Hufcu i zna drogę. Prowadziła nas chodnikami i zakamarkami, a ja czułam się chwilami niczym w labiryncie. Co nie przeszkodziło mi w rozglądaniu się dookoła.

Ta kamienica od razu przykuła moją uwagę

Zwłaszcza te anielskie ozdoby nad każdym oknem

Ten kościół jest niedaleko OHP(rany, wygląda jakby się miał zaraz wywrócić)

Pomnik Jana Nepomucena przy powyższej świątyni

To nie była moja pierwsza wizyta w Ochotniczym Hufcu Pracy, bo byłam już w tego typu instytucji w Krakowie, jeszcze w czasie przedkowidowim. Jednak ta dzisiejsza była bardziej owocna i zdecydowanie więcej z niej wyniosłam. A przede wszystkim wreszcie ktoś mi w końcu wytłumaczył jak tak właściwie wygląda nauka w takiej placówce. Bo w Krakowie coś tam pomruczeli pod nosem i tyle. Tak sobie pomyślałam wtedy o jednym z animatorów naszego Oratorium. W wieku 17 lat nadal był w 5 klasie szkoły podstawowej, bo po prostu wagarował. W końcu ksiądz W. wziął sprawy w swoje ręce i znalazł mu szkołę, w której oprócz pobierania nauki mógłby jeszcze przyszkalać się do wykonywania zawodu(to było coś związanego z budowlanką). Wiedziałam, że to nie była szkoła zawodowa, wszak nie miał ukończonej podstawówki, o gimnazjum nie wspominając. Czy to był OHP? Na pewno nie wiem, ale po dzisiejszych zajęciach mogę przypuszczać, że tak.

Prawie jak na wykładzie na uczelni

Spotkanie trwało ponad 3 godziny. Ogólnie mam ochotę protestować, bo miała być przerwa w połowie, a nie było(myślicie, że mogę z tym wyjść na ulicę?). Skutek był tego taki, że na koniec wszyscy biegiem rzucili się do WC. Kiedy z niego wyszłam okazało się, że wszyscy już sobie poszli. No trudno, nie mogłam mieć o to do nich żalu. Na szczęście pamiętałam mniej więcej drogę powrotną, a nawet pozwoliłam sobie na odbicie na znajdujący się nieopodal rynek miasta.

Ta cukrowa laska wywołała u mnie autentyczną salwę śmiechu

Choineczka

To chyba ratusz/Urząd Miejski. Ale mogę się mylić, bo nie podchodziłam i nie czytałam, co jest na tabliczce

Ten uroczy ryneczek mogłabym fotografować bez końca. Niestety, czas mnie gonił, a i ręce mi tak uświerkły, że ledwo utrzymałam mój zmaltretowany aparat fotograficzny. Jedno jest pewne - jeszcze kiedyś zawitam do Rybnika. Tylko może już wtedy, kiedy będę miała bardziej luźny dzień i kiedy będzie ciut cieplej. Tuż przed dworcem kolejowym pozwoliłam sobie jeszcze raz wyciągnąć aparat i uwiecznić pomnik założycieli tutejszej Szkoły Muzycznej - braci Szafranków.

Na hali dworcowej dołączyłam do moich znajomych z grupy. Czyli przyszłam idealnie na czas, bo akurat zawiadowca oznajmiał, że pociąg do Katowic wjechał na ten i ten tor. Właściwie powinnam zakupić bilet na przejazd, jednak kolejka przy kasie skutecznie mnie odstraszyła. Na szczęście bilet można było kupić także u konduktora w pociągu. Zrobiłam to zaraz po wejściu do wagonu, po czym odnalazłam dziewczyny i przysiadłam się do moich dziewczyn. Znowu przegadałyśmy całą drogę, a różnica wieku zupełnie nie stanowiła dla nas problemu.

Godzina jazdy minęła nam nie wiadomo kiedy. Aż się dziwiłyśmy, dlaczego tak szybko minuty nie płynęły podczas wizyty w OHP(śmiejcie się lub nie, ale w pewnym momencie oczy same zaczęły mi się zamykać). Dopiero na hali dworcowej każda z nas poszła w swoją stronę. Ja jeszcze musiałam iść do pracy, a więc dojść do przystanku tramwajowego. Mogłam co prawda iść na nogach, ale wolałam ułatwić sobie choć trochę żywot.

1386. Nie jest ważne jak szybko wszystko idzie, byle szło do przodu

Ależ zrobiło mi się miło, kiedy czytałam kolejne komentarze pod ostatnim postem. Przyznam, że pisałam go z przysłowiową duszą na ramieniu. Nie do końca byłam pewna, czy taki dosyć trudny temat przypadnie Wam do gustu. A z drugiej strony uważam, że warto pisać o takich rzeczach i w ten sposób edukować społeczeństwo właśnie poprzez bloga. Obawiałam się też, że będziecie oceniać te matki, każdą z nich wrzucając do wora z napisem "patologia". Tymczasem pojawiły się całkiem ciekawe spostrzeżenia odnośnie tematu. Dziękuję Wam za to. Wczoraj wysłałam pracę zaliczeniową profesorce, mam nadzieję że nie będzie miała większych uwag. 

Dzisiaj na zajęciach z pedagogiki specjalnej rozmawialiśmy o różnego rodzaju dostosowaniach, z których mogą korzystać osoby niepełnosprawne w procesie kształcenia się. Tutaj mogłam podzielić się własnymi doświadczeniami z tym związanymi. Bo tak naprawdę gdyby nie możliwość nagrywania wykładów na dyktafon oraz robienia notatek na laptopie i tak samo zaliczanie części zaliczeń i egzaminów, to byłoby krucho. Ja wiem, naukowcy dowiedli, że człowiek najlepiej się uczy sporządzając własnoręcznie notatki. Co jednak w przypadku, kiedy po prostu nie jest fizycznie w stanie tego zrobić? Owszem, mogłabym kserować wszystko od innych, ale samodzielne sporządzanie notatek daje mi swoistą autonomię i poczucie sprawczości. W końcu to ja decyduję co ma się w nich znaleźć. 

Dzieliliśmy się też spostrzeżeniem co do szans i zagrożeń czyhających na niepełnosprawnych, zwłaszcza umysłowo, w sieci. Kolega przywołał przykład swojego znajomego(właśnie z niepełnosprawnością umysłową), który kupił przez Internet organy kościelne warte ok. 1 miliona złotych. Na szczęście jego rodzice w porę zareagowali i anulowali całą operację. Tymczasem ja opowiedziałam o mojej znajomej, która zmaga się z Zespołem Apperta(m.in. umysłowo zatrzymała się na poziomie 8-9 lat, a jest rok młodsza ode mnie), która regularnie pisała z mężczyznami i wysyłała im, powiedzmy, ogłoszenia matrymonialne. Na szczęście jej rodzice w porę się zorientowali i założyli aplikację, która sprawdza, co aktualnie robi dziewczyna.

Na następnych ćwiczeniach za dwa tygodnie mamy kolokwium zaliczeniowe z tego przedmiotu, ale myślę, że nie będzie tak źle. Co prawda, jeżeli zliczyć materiał ze wszystkich zajęć w tym semestrze, to wychodzi tego multum, jednak rozkłada się to wszystko na jakieś 4 tygodnie, więc nie jest tak źle. Dam radę, muszę. A przynajmniej muszę próbować. Nawet, jeżeli w ten piątek powinie mi się noga, to nic, każdemu się zdarzyć może. I tak myślę, że dużo już w swoim życiu osiągnęłam, mimo wszystko. 

Po zajęciach, a następnie pracy, poszłam po raz pierwszy od dwóch miesięcy poszłam na trening lekkoatletyczny. No wiecie, trzeba spalić tłuszczyk po świętach, a i zająć się na chwilę czymś innym niż przyswajanie wiedzy na temat działania ludzkiego organizmu, czy też innych mniej lub bardziej interesujących wiadomości. Och, jak przyjemnie było oderwać na 1,5 godziny myśli i wzrok od notatek i wreszcie pobiegać, czując ten wiatr we włosach... Zdecydowanie tego mi było trzeba.

"Rodzinny" selfiaczek na treningu

1385. FAS - schorzenie, o którym się nie mówi

Jednym z zadań, z którymi musiałam uporać się podczas przerwy świątecznej, była praca zaliczeniowa na ćwiczenia z "pedagogiki specjalnej". Mieliśmy przygotować scenariusz zajęć edukacyjno-terapeutycznych dla wybranego przez siebie schorzenia i grupy wiekowej.
Zadanie na pozór łatwe i przyjemne, ale właśnie takie mogą przysporzyć nie lada problemów. Już samo wybranie grupy docelowej okazało się niemałym problemem. Długo nie mogłam się zdecydować, jaka by ona mogła być. Na początku myślałam o dzieciach z zespołem Aspergera, które w ostatnich latach wyrastają jak grzyby po deszczu. I nawet zaczęłam już pisać jego wstępny plan. Ale naglę coś mi zaświtało, że równie dobrze mogę przygotować takie zajęcia dla dzieci z FAS.
O płodowym zespole alkoholowym pierwszy raz przeczytałam w jakimś z tych kobiecych czasopism, jeszcze w gimnazjum. Chociaż jak teraz tak się zastanawiam, to mogłam mieć z nim styczność już w czwartej klasie, kiedy do naszego oddziału został przeniesiony rok starszy chłopiec, który w szkole masowej kompletnie nie radził sobie z nauką(przez co powtarzał tam czwartą klasę, i u nas zresztą też został kolejny rok w czwartej klasie, ale chyba dlatego, że za późno, bo w połowie kwietnia, do nas trafił). Wiecie, na 100% nie powiem, że on na pewno miał FAS, ale niektóre symptomy by się zgadzały. Zresztą w szkole specjalnej nie dostrzega się niepełnosprawności w taki sam sposób, jak w szkole masowej(przynajmniej na początku XXI wieku tak było), więc nikt nie zwracał uwagi ani na to, że się dziwnie zachowuje, ani że się nie uczy. No, może z wyjątkiem nauczycieli i terapeutów, ale dla nas, dzieci, było to coś zupełnie normalnego.

We wspomnianym artykule po raz pierwszy zetknęłam się zarówno z tym terminem, jak i z wyjaśnieniem co to w ogóle jest. O szkodliwości picia alkoholu w ciąży już się mówiło, jednak jego skutki owiane były mgłą tajemnicy. Dwie strony w gazecie wstępnie zapoznały mnie z tym tematem. Potem, po latach, doczytałam sobie co nieco o tym w Internecie i aż do 2019 roku to mi wystarczyło. Jeszcze, o ile dobrze kojarzę, dzieci z FASem znalazły rodzinne ciepłe u jednej z nas(nawet nie wiesz, emko, jak mi Ciebie brakuje), i tam też były opisywane problemy rodzicielstwa związane z wychowaniem takich dzieci, ale na tym się kończyło.

Piszę do 2019 roku, ponieważ wtedy miałam okazję przeczytać trzecią część cyklu "Wszystkie pory uczuć" autorstwa Magdaleny Michalak, której akcja rozgrywała się wiosną. Jej główni bohaterowie, Ewelina i Adrian, zdecydowali się na adopcję chłopca, u którego zdiagnozowano właśnie FAS. Autorka w prosty i przystępny sposób, na podstawie scenek z codziennego życia, pokazała czytelnikom problemy, z jakimi muszą mierzyć się nie tylko opiekunowie takich dzieci, ale i sami dotknięci tym schorzeniem. Teraz sobie przypomniałam jej treść i to był tak jakby impuls, aby pójść w tą stronę.

O płodowym zespole alkoholowym się nie mówi. A raczej mówi się bardzo mało. Stąd powstają różne mity. Np. że takie dzieci rodzą się tylko w rodzinach, w których króluje alkohol. Jednak i "normalne" rodziny mogą być zagrożone. Łatwo mówić, że w ciąży się nie pije, ale tak naprawdę kiedy kobieta może przypuszczać, że spodziewa się dziecka? Najczęściej wtedy, kiedy brak u niej krwawienia miesiączkowego, czyli już kilka tygodni po zapłodnieniu. A i to nie zawsze, bo przecież są sytuacje, kiedy jeszcze pojawia się śladowe krwawienie przy "pierwszej miesiączce" po poczęciu. Tymczasem krew matki, wraz ze wszystkimi substancjami, przenika już do krwi płodu. Również wtedy, kiedy zawiera w sobie alkohol, uszkadzając w ten sposób formujący się układ nerwowy wraz z mózgiem. Oczywiście, nie musi to skutkować od razu FASem(gdyby tak było, to podejrzewam, że większość z nas by się z nim zmagała), jednak pokazuje, że może dotknąć każdego.

Mało jest też publikacji na temat życia dorosłych z FAS. A przecież to schorzenie z którego się nie wyrasta i z którym dotknięty nim człowiek zmaga się do końca życia. Są też różne jego natężenia, każdy zmagający się z nim może inaczej reagować na różne bodźce, również cechy morficzne twarzy nie zawsze są uwydatniane w takim samym stopniu. Owe cechy morficzne zostały przedstawione na poniższej ilustracji:

Źródło zdjęcia

Taką dość dużą wiedzą na temat FASu okazał się dla mnie poniższy wywiad Heleny Łygas z panią Małgorzatą Kłycką, która wraz z mężem nieświadomie adoptowała dwójkę dzieci z płodowym zespołem alkoholowym. Jest on o tyle ciekawy, że pokazuje zdobywanie informacji na ten temat jeszcze w latach 90. XX wieku, czyli wtedy, kiedy w Polsce jeszcze nikt nawet nie brał pod uwagę takiego schorzenia.

"Nie potrafią ocenić intencji drugiej osoby, łatwo je wykorzystać". W Polsce dzieci z FAS na diagnozę czekają latami

Zanim dowiedziałaś się o ciąży był sylwester. Potem wieczór panieński przyjaciółki i urodziny męża. Przez te półtora miesiąca wypiłaś sporo. Cholernie się boisz, że urodzisz dziecko z FAS. Twój ginekolog macha ręką i mówi, że lepsze winko niż stres. Na grupie dla przyszłych matek czytasz, że "przez pierwsze miesiące płód jest chroniony przed działaniem alkoholu". Ulgę czujesz dopiero po porodzie. Może mała waży trochę mniej niż powinna, ale jest śliczna. Nie może mieć alkoholowego zespołu płodowego.

Kiedy twoja córeczka idzie do przedszkola, zaczynają się problemy. Słyszysz, że to trudności adaptacyjne.

Że twoje dziecko jest w spektrum alkoholowego zespołu płodowego dowiesz się dekadę później. Dekadę, w czasie której nie otrzyma fachowej pomocy, a symptomy będą się nasilały. Tak w XXI wieku wygląda diagnostyka FAS/FASD w Polsce.

W Polsce co roku rodzi się około 9 tys. dzieci w spektrum alkoholowego zespołu płodowego. Statystyki są niedoszacowane, ponieważ brakuje profesjonalnych zespołów diagnostycznych. FAS/FADS u dziecka bardzo często jest błędnie diagnozowane jako autyzm lub ADHD, a błędna droga zamyka drogę właściwej terapii. Rodzice dzieci z FAS/FADS nie otrzymują żadnej pomocy systemowej, w świetle prawa ich dzieciom nie przysługuje ani terapia, ani kształcenie specjalne, mimo że szkoły publiczne są dla nich koszmarem.

Historia Fastygi - jednej z niewielu fundacji zajmujących się pomocą osobom w spektrum alkoholowego zespołu płodowego(FAS/FADS) i ich bliskim, zaczyna się od osobistych doświadczeń. W latach 90. pani Małgorzata - już wówczas terapeutka, absolwentka Śląskiej Akademii Medycznej - decyduje się z mężem do rodziny dwojga dzieci. Ma już potomstwo, ale chce pomagać. Niektórzy ludzie już tak mają.

Małgorzata Klecka z mężem biorą jeszcze dwoje dzieci z domu dziecka. Ma być jedno, ale nie wyobrażają sobie rozdzielania rodzeństwa. W międzyczasie rodzina się powiększa. Wkrótce Kleccy wychowują sześcioro dzieci. Troje biologicznych i troje przyjętych. Po kilku latach zaczynają się jednak problemy. Przyjęte dzieci rozwijają się "niestandardowo", a pani Małgorzata nie wie, jak im pomóc. Chodzą od specjalisty do specjalisty.

W latach 90. w Polsce nie diagnozowało się w ogóle FASD, czyli poalkoholowego spektrum zaburzeń rozwojowych. FAS jest diagnozowany sporadycznie, przeważnie, gdy dysmorfie były bardzo widoczne. U dzieci Kleckich nie były.

Helena Łygas: Wiedziała pani, że biologiczne matki pani dzieci piły w ciąży?

Dr Małgorzata Klecka: Tak, nadużywanie alkoholu jest w Polsce główną przyczyną porzucania dzieci przez rodziców biologicznych. Nie wiedziałam natomiast, czym jest FAS, a tym bardziej, że dotyczy moich dzieci.

Helena Łygas: Na medycynie nie uczono o alkoholowym zespole płodowym.

Dr Małgorzata Klecka: Kiedy studiowałam, nie przerabialiśmy zagadnienia FAS jako takiego. Owszem, uczyliśmy się listy teratogenów, czyli czynników ze środowiska zewnętrznego, które mogą szkodzić w życiu płodowym. Alkohol był jednym z nich.

Helena Łygas: Poalkoholowe spektrum wrodzonych zaburzeń rozwojowych(FASD) jest traktowane jako rzadka jednostka chorobowa, tymczasem wcale do rzadkich nie należy. Według ostatnich badań w spektrum FAS jest w Polsce 4 na 1000 dzieci.

Dr Małgorzata Klecka: W Stanach, gdzie wiedza o FAS jest powszechniejsza wśród lekarzy, szacuje się, że więcej dzieci rodzi się w spektrum alkoholowego zespołu płodowego niż z zespołem Downa. Polskie statystyki mogą być nieprecyzyjne, choćby dlatego, że nie istnieją uwspółcześnione kryteria diagnostyczne.

Helena Łygas: Jak zorientowała się pani, że przyjęła do rodziny dzieci z FAS?

Dr Małgorzata Klecka: Wiedziałam, że stawiane im diagnozy są nieprawidłowe, bo nie uwzględniały niektórych objawów i nie wyjaśniały zachowań. Bardzo chciałam pomóc dzieciom, ale przede wszystkim je zrozumieć. Nie przestawałam szukać odpowiedzi - chodziłam do kolejnych specjalistów, a kiedy podłączyliśmy w domu internet, zaczęłam czytać angielskojęzyczne źródła dotyczące zaburzeń płodowych. Tak trafiłam na Uniwersytet Waszyngtoński w Seattle, gdzie w 1993 roku powstała pierwsza na świecie klinika diagnostyki i prewencji FAS. Napisałam do nich wiadomość i szybko dostałam mnóstwo fachowej literatury, która nie była wówczas powszechnie dostępna. Im więcej czytałam, tym bardziej byłam przekonana, że mam właściwą diagnozę.

Helena Łygas: Diagnoza była, a co było potem?

Dr Małgorzata Klecka: Systemowa pomoc dzieciom z FAS/FASD nie istniała i nadal nie istnieje. Rodzice muszą radzić sobie sami, co najwyżej są instruowani przez lekarzy i fundacje takie jak nasza. Oczywiście, o ile ktoś w ogóle ich dziecko zdiagnozuje. Z naszego doświadczenia wynika, że wciąż wygląda to równie nieciekawie, co 20 lat temu, kiedy ślęczałam ze słownikiem terminów medycznych nad podsumowaniem amerykańskich badań. Ścieżka poszukiwania odpowiedzi na pytanie, "co jest mojemu dziecku" się nie zmieniła. Diagnoza opóźnia się dodatkowo, jeśli dziecko przebywało wcześniej w domu dziecka.

Helena Łygas: Dlaczego?

Dr Małgorzata Klecka: Reakcje i zachowania takiego dziecka, które wydają się odbiegać od normy, kładzione są na karb odrzucenia przez rodziców biologicznych albo przeżyć z ośrodka. Kiedy rodzice adopcyjni idą z dzieckiem do specjalisty, często słyszą, że "trzeba czasu", "trzeba miłości". Żyją nadzieją, że jeśli otoczą dziecko troską, jego problemy się skończą. W przypadku FAS i FASD tak się niestety nie dzieje. Tymczasem rodzice czekają i są w tym swoim czekaniu jeszcze wzmacniani przez specjalistów. Dla wykwalifikowanych terapeutów neurorozwojowych "czekaj" to straszne zalecenia. Oznacza tyle, co: "czekaj, aż będzie gorzej". W przypadku FAS/FASD z objawów się nie wyrasta, można je tylko pogorszyć. Jeśli ktoś ma złamaną nogę, trzeba ją złożyć, nie wystarczy miłość. Tak samo jest z FAS.

Helena Łygas: Dlaczego diagnoza jest taka trudna?

Dr Małgorzata Klecka: FAS i FASD to całe spektrum zaburzeń - mogą się rozwijać w różnych konfiguracjach i w różnym natężeniu. Do tego zmieniają się w czasie. Żeby diagnozować FAS potrzeba kilku specjalistów - psychologa i pediatry, a w niektórych przypadkach także logopedy, neurologa i psychiatry dziecięcego. Wszyscy wymienieni specjaliści powinni być w dodatku przeszkoleni z diagnostyki FADS. W Polsce tak przygotowane zespoły diagnostyczne można policzyć na palcach. Może i dwóch rąk, ale to wciąż niewiele.

Helena Łygas: Jak objawy płodowego zespołu alkoholowego zmieniają się w czasie?

Dr Małgorzata Klecka: Opowiem na dużym poziomie ogólności, bo inaczej się nie da. Początkowe objawy FAS/FASD to, oprócz objawów fizykalnych, opóźniony rozwój mowy, zaburzenia motoryczne, których rodzic nie będzie w stanie wyłapać, bo może chodzić np. o sposób, w jaki dziecko chodzi lub porusza nogami, gdy siedzi. Potem pojawiają się trudności w rozumieniu pojęć, zwłaszcza tych abstrakcyjnych. W przedszkolu dochodzą problemy z kontaktami rówieśniczymi - dzieci z FAS/FASD często nie potrafią się dogadać, dzielić, nie rozumieją niektórych zabaw, są zbyt inwazyjne w kontaktach albo nazbyt uległe. W zetknięciu z odrzuceniem na pierwotne problemy związane z alkoholowym zespołem płodowym nakładają się problemy wtórne wynikające ze stresu. Czasem dzieci same widzą, że coś jest nie tak i zanim zostaną odrzucone, zaczynają się izolować.

Helena Łygas: Co się dzieje potem?

Dr Małgorzata Klecka: Szczęśliwcy trafiają jeszcze w przedszkoli do poradni psychologiczno-pedagogicznej i dostają orzeczenie uprawniające do korzystania ze wczesnego wspomagania rozwoju. Tyle że to przeważnie wiąże się z diagnozą-maską, na tym etapie brzmiącą najczęściej: opóźnienie w rozwoju, ryzyko dysleksji, afazja motoryczna, ADHD. W szkole zaczyna objawiać się cała gama problemów poznawczych. Deficyty uwagi, pamięci, problemy z myśleniem logicznym, wyciąganiem wniosków.

Helena Łygas: Nie kwalifikują się do nauki w szkołach specjalnych albo obecności nauczyciela wspomagającego?

Dr Małgorzata Klecka: Nie, w przeważającej większości przypadków dzieci z FAS/FASD spełniają tzw. normy intelektualne. Jednak w zwykłej szkole sobie nie radzą. Mimo to nasz system edukacji w ogóle nie uwzględnia ich obecności. Stwierdzenie FAS/FASD nie uprawnia do objęcia dzieci dodatkową pomocą i opieką, dopiero dopisanie do orzeczenia innych symptomów lub jednostek chorobowych. Często mówimy, że FAS jest w Polsce smutnym przebierańcem, bez maski z innych diagnoz, nie jesteśmy w stanie pomóc dziecku. Wiemy, że nie będzie sobie radziło w szkole masowej. Tymczasem komisje rozkładają ręce, bo nie ma możliwości wydania takiemu dziecku orzeczenia o wskazaniach do kształcenia specjalnego.

Helena Łygas: Mają problemy z nauką, a co z rówieśnikami?

Dr Małgorzata Klecka: Dziecko z FAS, które nie radzi sobie w szkole poznawczo, po jakimś czasie zaczyna mieć wtórne, negatywne objawy emocjonalne. Wycofuje się, ma fobię szkolną albo wręcz przeciwnie - robi się agresywne werbalnie, bije dzieci, przeszkadza, jest nie do zniesienia dla nauczyciela. Dzieci z FAS w szkole cierpią, a rodzice są bezradni, bo nie ma żadnej instytucjonalnej ścieżki pomocy. Do tego zetknięcie z nieprzystosowanym do potrzeb takiego dziecka środowiskiem sprawia, że deficyty się mnożą i doprowadzają do powstawania zaburzeń wtórnych.

Helena Łygas: Zaburzeń wtórnych?

Dr Małgorzata Klecka: To problemy, które ludzie kojarzą z FAS, a są powikłaniami alkoholowego zespołu płodowego, wynikającym z zaniedbania lub braku udzielania właściwego wsparcia. Mogą objawiać się pod postacią kompulsywnego kłamania, kradzieży, porzucenia nauki, zachowań aspołecznych, łamania norm, alkoholizmu.

Helena Łygas: Co może zapobiec zaburzeniom wtórnym?

Dr Małgorzata Klecka: Przede wszystkim niezbędna jest bardzo wczesna diagnoza.

Helena Łygas: Co znaczy "bardzo wczesna"?

Dr Małgorzata Klecka: Żeby minimalizować szkody, powinna nastąpić przed piątym rokiem życia, chociaż im wcześniej, tym lepiej. Już niemowlęta z FAS/FASD mogą być objęte pomocą terapetuyczną. FAS to bardzo złożony zespół, dotyczy somatyki, czyli wad wrodzonych związanych z rozwojem serca, kości, płuc, itp., ale najbardziej cierpi rozwój układu nerwowego. Przed narodzeniem był narażony na "trzęsienie ziemi", więc po narodzeniu będzie pozbawiony równowagi i u części niemowląt będzie to już widać. Wystąpią zaburzenia snu, nadwrażliwość na dotyk albo wręcz przeciwnie - uniewrażliwienie na niego. Pomocą dla takiego niemowlęcia będzie już choćby prawidłowe chwytanie go. Bardzo często opiekunowie dzieci z FAS/FASD nie zdają sobie sprawy z tego, że dziecko krzyczy, bo boli je przytulanie.

Helena Łygas: Przeciętnemu człowiekowi coś takiego nie przyjdzie do głowy.

Dr Małgorzata Klecka: Trudno się dziwić. Rodzice myślą: skoro biorę dziecko delikatnie na ręce, to musi być dobry bodziec. Jednocześnie zauważają, że niemowlę uspokaja się, kiedy jest kładzione do łóżeczka i zostawiane w spokoju. Jeżeli dziecko będzie zdiagnozowane, wiadomo, jak z nim postępować - przykładowo dobrze może na nie wpływać opukiwanie opuszkami palców. Oczywiście to przykład, zaledwie okruszek wiedzy, który mogą otrzymać opiekunowie. Przede wszystkim dzieciom z alkoholowym zespołem płodowym potrzebne są zupełnie innego rodzaju bodźce niż intuicyjna opieka rodzicielska. Jeśli będą je otrzymywały, będą spokojniejsze, bardziej zrównoważone, a to pozwoli na lepszy rozwój.

Helena Łygas: Zawsze da się tak wcześnie stwierdzić, że to FAS/FASD?

Dr Małgorzata Klecka: Nie, diagnoza musi być powtarzana rokrocznie, bo symptomy choroby zmieniają się w czasie, a czasem są ukryte. Wychowanie takiego dziecka przypomina czasem siedzenie na tykającej bombie. Ośrodek Fastryga ma pod opieką dziewczynkę, która jest w klasach IV-VI. Dobrze radzi sobie z nauką, jest lubiana, w zeszłym roku szkolnym została przewodniczącą klasy. Tyle, że za 3-4 lata może się okazać, że jej rozwój, który dotychczas przebiegał znakomicie, nie jest na tym samym poziomie, co u jej rówieśników. Koleżanki będą chodziły na imprezy i się zakochiwały, a ona może wciąż bawić się lalkami. Cechy dysmorficzne wskazujące na alkoholowy zespół płodowy są najwyraźniejsze między 2. a 4 rokiem życia. Bywa, że prosimy rodziców zgłaszających się do nas z nieletnimi już dziećmi o zdjęcia z tego okresu, żeby mieć więcej podstaw umożliwiających trafną diagnozę.

Helena Łygas: Mówimy sporo o rodzicach adopcyjnych, którzy nie są świadomi, że ich dziecko urodziło się z FAS/FASD. A co z biologicznymi rodzicami?

Dr Małgorzata Klecka: Zgłasza się do nas coraz więcej kobiet w ciąży. I nie jest to kwestia tego, że coraz więcej kobiet pije, ale raczej rosnącej świadomości. Przychodzą dziewczyny, które dopiero co dowiedziały się, że są w nieplanowanej ciąży, ale kilka tygodni wcześniej był sylwester czy urodziny, na których nie żałowały sobie alkoholu. Naszą rolą jest uspokoić je, bo stres na pewno nie wpłynie korzystnie na płód. W Polsce, w 2019 roku wciąż są lekarze i to niekoniecznie ci starej daty, którzy mówią swoim pacjentkom, że lampka wina nie zaszkodzi. Nic bardziej mylnego. Może się zdarzyć, że rzeczywiście nie zaszkodzi, ale nie umiemy badać jeszcze tak dokładnie możliwości metabolicznych organizmu, żeby mieć pewność. Można urodzić dziecko z FAS/FASD po 3 kieliszkach wina czy po 4 piwa.

Helena Łygas: Czy FAS da się zdiagnozować prenatalnie?

Dr Małgorzata Klecka: Nie. Co prawda są potwierdzone, i to nawet w Polsce, badania składu moczu czy krwi kobiet w ciąży, ale to dopiero początkowe etapy przymierzania się do tak wczesnej diagnostyki FAS/FASD.

Helena Łygas: A co z dorosłością osób w spektrum FAS/FASD?

Dr Małgorzata Klecka: Ostatnio, podczas jednej z konferencji, spotkałam mężczyznę z FAS, który pomagał w obsłudze technicznej sali. Skończył studia, pracował jako nauczyciel informatyki w podstawówce, był samodzielny. Niestety, zdarza się też, że osoby w spektrum, zwłaszcza te, które spędziły całe życie w domu dziecka, kończą źle. Nie są w stanie utrzymać pracy, kradną, wikłają się w toksyczne związki, często sięgają po alkohol. Bywa, że kończą na ulicy. Przede wszystkim są to osoby, które nigdy nie zostały zdiagnozowane i nie otrzymały żadnej pomocy. Drugim czynnikiem, nawet ważniejszym, jeśli chodzi o socjalizację osób z FAS/FASD, jest wychowanie w środowisku, w którym nie ma przemocy. Dzieci w spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych potrzebują rodziców czy opiekunów bez rysu przemocowego. I nie mówię tu wyłącznie o przemocy fizycznej, ta psychiczna bywa nieraz znacznie dotkliwsza.

Helena Łygas: Wspominała pani o związkach, jak wygląda wchodzenie w nie w przypadku osób z FAS/FASD?

Dr Małgorzata Klecka: Większość osób w spektrum zostało porzuconych przez rodziny biologiczne, co przekłada się na nienasyconą potrzebę miłości. Osoby z FAS szalenie pragną związku z drugim człowiekiem. Oprócz tego mają ciała, w pełni funkcjonujące układy hormonalne i przychodzi taki moment, że pragną również miłości fizycznej. Niestety, są też bardzo porywcze, emocjonalne - jeśli spotkają na swojej drodze życzliwą lub tylko pozornie życzliwą osobę, która w dodatku wyzna im miłość, bywa, że są w stanie skoczyć za nią w ogień. I tu dochodzimy do czułego punktu osób z FAS/FASD - olbrzymiej, niemal dziecięcej naiwności, która często nie pozwala funkcjonować w dorosłym życiu. Takie osoby nie rozumieją kontekstu społecznego, a tym bardziej intencji drugiego człowieka. Ryzyko wpakowania się w toksyczny związek, czy zostania wykorzystanym na różnych poziomach, jest olbrzymie. Mają szczere intencje, ale nie są w stanie poznać się na cudzych.

Helena Łygas: Mówi pani o naiwności, jednak przygotowując się do wywiadu, czytałam o zdolności osób z FAS do manipulacji. Czy to się nie wyklucza?

Dr Małgorzata Klecka: Rzeczywiście dzieci i dorośli z FAS mają łatwość kłamania i manipulowania otoczeniem. Nie jest to jednak manipulacja w makiawelistycznym czy psychopatycznym rozumieniu. Osoby w spektrum nie są w stanie uknuć planu czy zaplanować długofalowych działań dla uzyskania korzyści. To kwestia sposobu funkcjonowania mózgu, o którym powiedzielibyśmy, że jest bardzo "zwierzęcy" - bez udziału kory mózgowej. Podam może i niepoprawny politycznie, ale dość adekwatny przykład. Pies może zjeść kilo kiełbasy ze stołu, a jednocześnie kiedy pojawia się właściciel, udawać niewiniątko. Będzie się zachowywał, jak gdyby nic nie jadł cały dzień, bo wie, że podobne działania przyniosły mu w przeszłości korzyści. Jakiś czas temu poznałam dorosłą już dziewczynę z pełnoobjawowym FAS. Wychowała się w domu dziecka, ale nigdy nie została zdiagnozowana. Miała niesamowity dar opowiadania o swoim życiu we wzruszający sposób, bo przez lata, gdy wspominała, że została porzucona przez rodziców, widziała w oczach rozmówcy współczucie i troskę. Tym samym dostawała jeszcze większą zachętę do opowiadania swojej historii w określony sposób. Robiła to tak przekonująco, że nowo poznane osoby bez wahania pożyczały jej pieniądze, oferowały dach nad głową czy pracę. Tyle że po jakimś czasie ona nie stawała na nogi, nie zaczynała sobie radzić. Można powiedzieć, że "pomoc jej nie pomagała", bo jako osoba z FAS nie potrafiła planować, dążyć do poprawy swojego życia. Miała tą jedną historię i na niej polegała. Nie z lenistwa czy złej woli - nie umiała inaczej.

Helena Łygas: A jak u osób z FAS jest z empatią?

Dr Małgorzata Klecka: Brak empatii nie jest cechą FAS jako taką. Po pierwsze to, na ile dziecko z FAS będzie empatyczne ma wpływ moment, w którym na rozwijający się warstwowo mózg zadziałał alkohol. Zdolność do empatii, mówiąc rzecz jasna w uproszczeniu, jest zależna od rozwoju płatów czołowych. Bardzo dużo zależy od wczesnych traum, które często skutkują odcięciem się od uczuć, a nawet psychopatią dziecięcą polegającą na odczuwaniu satysfakcji, gdy cierpi drugi człowiek.

Helena Łygas: Przerażające.

Dr Małgorzata Klecka: Wychowanie dziecka z FAS to jedna wielka lekcja zrozumienia. To nie tak, że dziecko jest złe i dlatego zachowuje się w ten sposób. Takie zachowania są efektem sytuacji, których świadkiem było bardzo wcześnie. Byłam terapeutką rodziny, która adoptowała chłopca z FAS. Nie mówił, mimo że rozumiał, co się do niego mówiło. Kiedy miał 4 lata wypowiedział swoje pierwsze słowo, a właściwie zdanie. Oznajmił, że chciałby dostać piłę łańcuchową. Inny przypadek - dziecko w wieku przedszkolnym powiedziało mamie, że kiedyś wszystkich w domu pozabija, a ona będzie pierwsza. To, o czym mówię, brzmi jak sceny z horroru, ale nie bierze się z immanentnego zła dziecka, tylko z masywnych, trudnych do wyobrażenia dla nas - dorosłych - traum. Długotrwałego znęcania się fizycznego, wykorzystywania seksualnego, bycia świadkiem morderstwa. Nieraz pracowałam z takimi dziećmi.

Helena Łygas: Z adopcją w Polsce wiąże się przekonanie, że jeśli bierze się pod swój dach małe dziecko, nie będzie pamiętało nic, co zdarzyło się wcześniej. Że można je wychować "po swojemu".

Dr Małgorzata Klecka: To mit, w którym zresztą rodzice adopcyjni są utwierdzani przez osoby, które powinny być specjalistami w tej kwestii. W mózgu zapisane są wszystkie zdarzenia, od samego początku. Możemy ich nie pamiętać, mogą nigdy nie dać o sobie znać, ale masywne traumy odciskają piętno na całe życie. I to nawet takie, które zdarzyły się przed ukończeniem roku.

Helena Łygas: Jak rodzice adopcyjni znoszą brzemię, jakim może być wychowanie dziecka z FAS?

Dr Małgorzata Klecka: Przeróżnie. Jeśli chęć przygarnięcia czy posiadania dziecka była powierzchowna, a dodatkowo związek z partnerem nie był stabilny i głęboki, niestety zdarza się, że kończy się oddaniem dziecka z rodziny do systemu. Czasem nawet po kilku latach, kiedy dziecko już doskonale orientuje się, co się dzieje. Kilka razy sama wspierałam rodziny w takich decyzjach. Poziom niechęci do dziecka był w nich tak olbrzymi, że choć może wydać się to przerażające, oddanie go do domu dziecka było lepszą decyzją dla obu stron. Jeśli jednak dziecko trafia do rodziców, którzy mają ze sobą szczerą i mocną relację, a ich motywacja wynika z chęci pomocy drugiemu człowiekowi, to są w stanie przezwyciężyć trudności. Dzieci dają nam lekcje, czasem bardzo trudne, ale dzięki nim stajemy się lepszymi ludźmi.

źródło: https://kobieta.onet.pl/w-polsce-wciaz-trudno-o-diagnoze-fas-i-fasd-a-lekarze-dalej-zalecaja-ciezarnym/rl1jd43

Korzystając z informacji zawartych w książce pani Majchrowicz ("Cztery pory roku. Wiosna"), że dzieci z FAS mają problemy z pamięcią krótkotrwałą, postanowiłam przygotować konspekt zajęć, które opierałyby się na jej treningu. Ich plan ramowy wygląda mniej więcej tak:

I. CZĘŚĆ WSTĘPNA

1. Zaśpiewanie piosenki na powitanie wraz z pokazywaniem: "Witamy się, witamy się/dzień dobry mówią wszyscy/już jesteś ty, już jestem ja/zabawa niechaj trwa"(1 min).
2. Rozmowa na temat poprzedniego dnia dziecka oraz tego obecnego - co robiło, gdzie było, kogo spotkało, co mu się podobało(ok. 4-5 minut)

II. CZĘŚĆ WŁAŚCIWA

1. Gra w memory obrazkowe(ok. 10 minut)
2. Czytanie krótkiej historyjki przez terapeutę. Następnie dziecko ma za zadanie dorysować odpowiednie przedmioty bądź czynności na zaczętym rysunku, które byłyby zgodne z jej treścią.(ok. 15 minut)
3. Gra edukacyjna "Opowieści dziwnej treści". Dziecko ma za zadanie rzucić kostkami, na których ścianach są różne obrazki, a następnie wymyślić i opowiedzieć związaną z nimi historię. Terapeuta może ją zapisywać.(ok. 10 minut)

III. CZĘŚĆ KOŃCOWA

1. Rozmowa na temat tego, co najbardziej się podobało dziecku w dzisiejszych zajęciach i dlaczego. (ok. 4-5 minut)
2. Zaśpiewanie piosenki na pożegnanie wraz z pokazywaniem: "Żegnamy się, żegnamy się/do zobaczenia wkrótce/Adie bye bye, Adie bye bye/ Do zobaczenia znów"(1 minuta)

Oczywiście w konspekcie mam to wszystko dokładnie rozpisane wraz z założeniami, celami, dokładnym opisem zabaw oraz pomocami dydaktycznymi. Założyłam też, że nie jestem niepełnosprawna i mogę wszystko robić w miarę szybko i sprawnie, włącznie ze śpiewaniem :). Wiem też, że mój konspekt nie jest idealny i może też nie do końca taki, jak powinien być, ale dopiero się uczę...

Ależ się rozpisałam... Na mnie już czas - najpierw do pracy, a potem do kościoła na Pierwszy Piątek Miesiąca. A potem? Potem znowu ponadrabiam czytanie Waszych blogów. Śmieję się, że do każdego muszę się dokopać, ale już niedużo mi zostało, abym wyszła w końcu na prosto z byciem z Wami na bierząco.

Trzymajcie się ciepło!