750. Ostatni taki car, czyli jak upadł carat w Rosji cz. 1

Przeglądałam dzisiaj newsy na niemal wszystkich popularniejszych portalach internetowych. I nigdzie, naprawdę nigdzie nie natchnęłam się na informacje na temat 100 rocznicy zamordowania carskiej rodziny Romanowów, która wypadła dzisiejszej nocy. Zapomnieli? Nie chcieli pamiętać? Trudno mi tutaj oceniać dlaczego przegapili tą rocznicę. Ale skoro oni zapomnieli, to może ja powinnam upomnieć się o tą kartę historii powszedniej? Tym bardziej, że historia dynastii Romanowów zalicza się do moich zainteresowań, a zwiedzenie Sankt Petersburga jest moim cichutkim, bardzo odległym marzeniem.

Początki dynastii sięgają XV wieku. Zapoczątkował ją kniaź Andrzej Iwanowicz Kobyła. Jego potomkowie posługiwali się nazwiskiem Kobylin. Jednym z jego synów był gubernator Nowogrodu - Fiodor Kobylin. Potomkowie jedynego jego wnuka, Zacharija Iwanowicza, przyjęli nazwisko Zacharin, zaś wnukowie Zacharija posługiwali się podwójnym nazwiskiem Juriewicz-Zacharyn. Jednym z nich był żyjący w latach 1470-1543 Roman Juriewicz-Zacharyn. To prawdopodobnie od jego imienia wzięła się nazwa rodu - Romanowowie. Roman Juriewicz miał syna Nikitę i córkę Anastazję, która poślubiła (tego) Ivana IV Groźnego 3 lutego 1547 roku. Z tego małżeństwa urodziło się 3 synów, z których najmłodszy Fiodor został ostatnim carem z dynastii Rurykowiczów(pozostali zmarli tragicznie) i 3 córki. W 1563 roku Nikita został dworzaninem swojej siostry i jej męża, a pod koniec życia wstąpił pod imieniem Nifont do monastyru. W ślady ojca poszedł też jeden z jego synów, Fiodor(który potem przyjął mnisze imię Filaret). Wcześniej jednak spłodził Michała, który jako pierwszy Romanow został wybrany 21 lutego 1613 roku przez Sobór Ziemski złożony z mieszczan i szlachty rosyjskiej na cara Wszechrusi. Zakończył tym samym okres Wielkiej Smuty, który trwał od śmierci cara Fiodora Rurykowicza w 1598 roku. Męska linia Romanowów wygasła w 1730 roku wraz ze śmiercią Piotra II. 32 lata później książę Holsztynu Karol Piotr Ulryk wywodzący się z dynastii Oldenburgów, wnuk Piotra I Wielkiego, zasiadł na tronie Rosji jako Piotr III Holstein-Gottorp-Romanow(niektóre źródła podają tą nazwę jako nową dynastię pomimo tego, że Piotr III wraz ze swoimi potomkami przyjął nazwisko Romanów rezygnując z rodowego). Po okresie panowania jego żony Katarzyny II(rządzącej w latach 1762-1796), jego potomkowie do 1917 roku zasiadali na tronie rosyjskim. Obecnie ród Romanowów liczy ponad 40 osób w większości mieszkających poza granicami Rosji.

Rodzina Aleksandra i Marii Romanów
(Mikołaj, przyszły car, stoi za ojcem)
źródło zdjęcia

Ostatni car Rosji, Mikołaj Aleksandrowicz Romanow przyszedł na świat 6 maja 1868 roku w petersburskim pałacu carskim. Był najstarszym z sześciorga dzieci carewicza Aleksandra Aleksandrowicza Romanowa i jego żony, Marii. Tego dnia w Rosyjskim Kościele Prawosławnym przypadało wspomnienie św. Hioba, co było uważane za złą wróżbę. Miał trzech braci i dwie siostry. Pomimo carskiego pochodzenia dzieci Aleksandra były wychowywane w jak największej prostocie - spali więc na twardych łóżkach i myli się w zimnej wodzie. Pomimo tego, że car w niewielkim stopniu zajmował się wychowaniem dzieci, Mikołaj dorastał w poczuciu ogromnego respektu do niego. Taka postawa skutkowała wyrobieniem w młodzieńca postawy ukrywania swoich uczuć oraz niezdolnością do podejmowania samodzielnych decyzji. Matkę zaś darzył do końca życia bezgranicznym zaufaniem. Carskie dzieci wychowywały się w całkowitej izolacji od zewnętrznego świata. Szczególnie dotyczyło to chorowitego na początku swojego życia Mikołaja, który pozostawał pod troskliwą opieką matki i osobistej niani. Do ukończenia 13 lat mieszkał wraz z rodziną w Pałacu Aniczkowskim w Petersburgu, a następnie w pałacu w Gatczynie. Jako dziecko Mikołaj posiadał zdolności plastyczne, wykazywał chęci do nauki(szczególnie historii), dużo czytał, ponadto uczył się języków angielskiego, francuskiego oraz rosyjskiego. Niechętnie odnosił się do faktu bycia najstarszym synem carewicza, a więc potencjalnym następcą tronu po śmierci Aleksandra II.

A to stało się już w 1881 roku, kiedy car zginął w przygotowanym na niego zamachu. Chociaż pomiędzy jednym caratem, a drugim był jeszcze carat prowadzony przez syna Aleksandra II, a ojca Mikołaja, rozszerzono program kształcenia młodzieńca o matematykę, ekonomię polityczną, historię, literaturę, geografię, podstawy prawa, teoretyczną wiedzę o wojskowości i ćwiczenia wojskowe. Szkolni profesorzy zostali zastąpieni przez specjalistów w tych dziedzinach. Dzięki temu stał się najstaranniej wykształconym carem. Ponadto Mikołaj wychowywany od dzieciństwa w głębokim duchu religijnym interesował się doktryną prawosławną. Z najmłodszych lat wyniósł także zainteresowania literaturą rosyjską. Już jako nastolatek miał pisać satyryczne opowiadania, a od 1 stycznia do końca życia prowadził pamiętnik. W wieku 16 lat przyszły car został formalnie uznany za pełnoletniego. 6 maja 1884 roku podczas stosownej uroczystości w Pałacu Zimowym złożył przysięgę wierności ojcu-carowi, a następnie przysięgę wojskową na sztandar pułku kozackiego, którego był członkiem tytularnym. W 1890 roku, w wieku 22 lat, carewicz oficjalnie zakończył swoją edukację. Chcąc dopełnić edukację dziedzica tronu, car wysłał go w październiku jeszcze w zagraniczną podróż, która prowadziła przez Egipt, Indie, Cejlon, Singapur i Japonię. W każdym z tych miejsc carewicz miał poznawać kulturę i odbywać oficjalne wizyty. Car świadomie nie wysłał go na Zachód Europy, ale na tereny uważane za cel rosyjskiego oddziaływania cywilizacyjnego. Wyprawa została przerwana w Japonii, gdzie pewien policjant zaatakował mieczem samurajskim Mikołaja w głowę. Carewicz był zmuszony powrócić do domu przez Zabajkale i Syberię. W maju następnego roku carewicz wziął udział w uroczystym rozpoczęciu budowy Kolei Transsyberyjskiej.

Trzy lata po złożeniu przysięgi, carewicz otrzymał stopień wojskowy porucznika i został włączony do składu Przeobrażeńskiego Pułku Gwardii. Wiązało się to z dwumiesięcznym pobytem wraz z innymi żołnierzami w koszarach. W kolejnych latach zdobywał honorowo kolejne wysokie tytuły wojskowe(był m.in. komendantem I Baterii Kawalerii Gwardyjskiej, dowódcą Szwadronu Huzarów Gwardyjskiego Pułku Carskiej Wysokości oraz z nominacji cesarza Franciszka Józefa I tytularnym dowódcą V Austro-Węgierskiego Pułku Ułanów). Chociaż młody Mikołaj Aleksandrowicz prowadził ożywione życie towarzyskie, nie przejawiał zainteresowania polityką. Chcąc wdrążyć syna do jego przyszłych obowiązków, Aleksander III powołał go do rady ministrów i Rady Państwa. Mikołaj co prawda uczestniczył w posiedzeniach rad, ale mało kiedy zabierał głos, a wielu przekazywanych mu dokumentów wcale nie czytał. Warto wspomnieć, że dwudziestoletni Mikołaj nawiązał bliższą znajomość z tancerką Matyldą Krzesińską, co było jego pierwszym poważnym związkiem z kobietą. Poznali się podczas dyplomowego spektaklu wychowanków dworskiego teatru, po którym młode aktorki zostały zaproszone do stołu wraz z carską rodziną. Mikołaj był zauroczony kobietą i kilka razy spotkali się za kulisami Teatru Maryjskiego. Przypuszcza się, że to jego ojciec, uznając, że dorastający syn kiedyś nawiąże romans z kobietą, z którą nie będzie mógł się ożenić sam znalazł odpowiednią kandydatkę i zainspirował tą znajomość. Co ciekawe, to ojciec nakazał też przerwać mu tą znajomość. Jednocześnie miał być zainteresowany poznaną w 1884 roku na ślubie wielkiego księcia Sergiusza Aleksandrowicza i Elżbiety księżniczką heską - Alicją. Drugi raz carewicz miał ją zobaczyć trzy lata później, jednak w swoim dzienniku zapisał, że jest w niej zakochany.

Poszukiwania odpowiedniej małżonki dla przyszłego cara Rosji rozpoczęto już w 1889 roku. Rodzice Mikołaja pragnęli, aby małżeństwo ich syna było nie tylko korzystne pod względem dynastycznym, ale i szczęśliwe. Pierwszą z wymienianych kandydatek była młodsza siostra cesarza niemieckiego Wilhelma II, Małgorzata. Ostatecznie została ona odrzucona z powodu stanu zdrowia oraz odmowy zmiany wyznania z luterańskiego na prawosławne. Religia stała się również przyczyną niepowodzenia starań o ślub carewicza z córką paryskiego hrabiego - Heleną. W latach 1892-1894 carewicz kontynuował romans z Matyldą Krzesińską, a jednocześnie dążył do zaakceptowania przez rodziców jego uczucia do Alicji Heskiej. Przekonywał również księżniczkę do przyjęcia prawosławia, co udało mu się dokonać po długich namowach. 7 kwietnia 1894 roku oficjalnie ogłoszono zaręczyny młodych. Kilka miesięcy później Alicja została przedstawiona carowi Aleksandrowi III. W tym samym czasie stan zdrowia ojca jej narzeczonego uległ takiemu pogorszeniu, że carewicz zmuszony był przejąć większość jego obowiązków państwowych.

20 października 1894 roku car Aleksander III zmarł, a carewicz Mikołaj został ogłoszony jego następcą, co wiązało się z przyjęciem od członków najbliższej rodziny oraz urzędników i wojskowych przysięgi wierności. Tego samego dnia trumna z ciałem zmarłego cesarza dotarła w towarzystwie nowego cara i jego narzeczonej do Petersburga. Tydzień później odbył się ślub Mikołaja i Alicji, która po przejściu na prawosławie przyjęła imię Aleksandry Fiodorowny. Natomiast koronacja cesarska odbyła się dopiero 14 maja 1896 roku(tyle trwał okres żałoby) w soborze Zaśnięcia Matki Bożej w Moskwie. Przewodniczył im metropolita petersburski i ładoski Palladiusz.

Mówi się, że Mikołaj II bezpośrednio po objęciu władzy myślał o powrocie do liberalnej polityki swojego dziadka. Z czasem jednak opowiedział się po stronie tradycyjnego samowładztwa. W styczniu 1895 roku, podczas spotkania z delegacjami ziemstw, wojsk kozackich, szlachty i miast, nazwał nadzieje przedstawicieli ziemstw na udział w rządzeniu państwem "bezsensownymi marzeniami". Sam początek panowania Mikołaja II wiąże się z masową tragedią, jaką była panika na Chodynce w trakcie festynu, który towarzyszył koronacji nowego cesarza. Zginęło wtedy 1389 osób, a 1301 zostało rannych. W polityce zagranicznej kontynuował zawarte przez ojca przymierze z Francją oraz dążył do rozszerzenia wpływów rosyjskich w Azji i na Bałkanach. Sprzeciwiał się autonomii dla Kraju Nadwiślańskiego(od 1867 roku tak określano Królestwo Polskie). W 1904 roku wywołał wojnę z Japonią. Była ona pasmem klęsk wojsk carskich i w końcu zakończyła się w 1905 roku zwycięstwem ze strony Japonii. Poniesiona klęska spowodowała wybuch protestów społecznych, w których domagano się przeprowadzenia reform społeczno-gospodarczych. Na początku 1905 roku pokojowa demonstracja w Petersburgu została krwawo rozproszona przez wojsko. Dokładna liczba ofiar do dziś nie jest znana, liczbę zabitych i rannych szacuje się od 400 do 5000. Car, który w tym czasie przebywał w Carskim Siole, po powrocie spotkał się z zorganizowaną przez władze delegacją robotników, którą miał uszczęśliwić określeniem zdarzeń jako bolesnych i buntowniczych. Zajścia te poprzedziły wybuch rewolucji roku 1905. W konsekwencji car poczynił pewne ustępstwa: w sierpniu wydał manifest, który powoływał do życia Dumę Państwową(w założeniu miała być jedynie organem doradczym cara), w październiku wydał tzw. manifest październikowy(znosił część ustaw represyjnych, m.in. pozwolił na przywrócenie języka polskiego w szkolnictwie Kongresówki), wprowadził wolność wyznania, słowa i stowarzyszeń, a w kwietniu 1906 roku nadał krajowi konstytucję gwarantującą carowi prawo weta ustaw głosowanych w Dumie oraz zapewniła mu szereg innych prerogatyw.

Od 1907 roku coraz większe wpływy na carskim dworze zdobywał Grigorij Rasputin, który miał w opinii pary carskiej ratować życie choremu na hemofilię carewiczowi Aleksowi.
Po wybuchu I wojny światowej opozycja przygotowała zamach stanu przeciw carowi. Zakładano, że po zmuszeniu władcy do podpisania abdykacji, na tronie zasiądzie jego małoletni syn. Zaś w jego imieniu rządy będzie sprawować regent - Michał II Romanow(młodszy brat Mikołaja II). Uzgodniono, że zamach musi mieć miejsce nie później niż w kwietniu 1917 roku, kiedy to była zaplanowana prowadząca do wzrostu patriotyzmu ofensywa Ententy. Plan spiskowców był prostu - podczas najbliższej podróży cara pociągiem z Piotrogrodu(Petersburga) do Mohylewa wojsko miało zatrzymać pociąg i aresztować monarchę. Carski rząd przewidział możliwe emocje ludności i opracował plan rozwiązania ewentualnych zamieszek. Nie zakładał on jednak masowego powstania w Piotrogrodzie. Na początku 1917 roku przez Rosję przeszła fala strajków podsycanych przez polityków. W lutym car opuścił Carskie Sioło i wyjechał do Mohylewa. Na przełomie lutego i marca z powodu warunków atmosferycznych wystąpiły trudności z dostawami chleba, a także sparaliżowany został transport kolejowy, co pogorszyło zaopatrzenie Piotrogrodu w opał. Z tego powodu fabryki zawieszały produkcję, przez co robotnicy wyszli na ulicę. Jednocześnie wybuchły zamieszki skierowane przeciw carskiej policji. 8 marca odbyła się demonstracja z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet, która wkrótce przemieniła się w antycarski wiec. W odwecie car wydał zakaz organizacji zgromadzeń publicznych i nakazał robotnikom skończenie strajku. Kilka dni później wojsko wkroczyło do Piotrogrodu siłą rozpędzając demonstracje. 11 marca żołnierze zaczęli strzelać do tłumu w wyniku czego zginęło 150 osób. Wybuchł bunt zapoczątkowany przez żołnierzy z Pułku Pawłowskiego, którzy odmówili strzelania do cywilów(jako poborowi solidaryzowali się z nimi). Wkrótce bunt przeniósł się na pozostałe pułki w stolicy. Następnego dnia posterunki prorządowe w mieście zostały usunięte przez buntowników, którzy przejęli kontrolę nad większością budynków publicznych. Rozszalały tłum wdarł się do siedziby Ochrany, gdzie zniszczono większość akt. Zdemolowana została także siedziba Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a więźniowie z Twierdzy Pietropawłowskiej zostali uwolnieni. Nic dziwnego, że doszło do masowej grabieży sklepów, restauracji oraz domów.

Rewolucja lutowa zwiastująca koniec caratu w Rosji(źródło zdjęcia)

15 marca car Mikołaj II abdykował na żądanie umiarkowanych polityków i monarchistów na rzecz swojego brata Michała Aleksandrowicza, który jednak nie przyjął korony i zrzekł się jej następnego dnia, przekazując tym samym całą władzę Tymczasowemu Komitetowi Dumy.
Po abdykacji rodzina Romanowów z powodu nienawiści społeczeństwa rosyjskiego wobec nich, ich ogromnego majątku(roczne dochody z rosyjskich posiadłości ziemskich szacowano na ok. 42 mln dolarów, a udziały cara w amerykańskich kolejach na ok. 9 mld dolarów) oraz zagrożenia wobec władzy rewolucyjnej, przebywała w areszcie domowym w Carskim Siole. Car zamierzał wyemigrować do Anglii, jednak rząd demokratyczny nie wyraził na to zgody. Z czasem rodzina została przeniesiona do Toborska, aż w końcu uwięziono ich w domu Nikołaja Ipatiewicza w Jekaterynburgu. Wraz z rodziną carską w więzieniu przebywali przyboczny lekarz Jewgienij Botkin, kucharz Ivan Charitonow, kamerdyner Aleksiej Trupp oraz pokojówka Anna Diemidowa.
Decyzja o jej egzekucji zostało podjęte na początku lipca 1918 roku przez kierownictwo bolszewików. 12 lipca formalna decyzja o rozstrzelaniu została podjęta przez bolszewików Urałsowiet. Zgoda została wydana cztery dni później przez przewodniczącego Ogólnorosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad - Jakowa Swierdłowa. Pośpiech uzasadniony był rychłym wejściem do miasta wojsk Korpusu Czechosłowackiego i wojsk białej armii.

Dom, w którym zamordowana została carska rodzina (źródło zdjęcia)

16 lipca carska rodzina wraz ze swoją skromną służbą położyła się spać ok. godziny 23. Krótko po północy zostali obudzeni przez dowódcę domu - Jakowa Jurowskiego. Kazał wszystkim zejść do piwnicy argumentując to grożącym im niebezpieczeństwem. Jurowski zgodził się przynieść dwa krzesła dla osłabionego chorobą carewicza Aleksego oraz jego matki, Aleksandry. Następnie dowódca odczytał wyrok, po czym zabił wraz z towarzyszami wszystkie znajdujące się w pomieszczeniu osoby. Ciała zostały wywiezione do lasu i rozebrane, oblane kwasem, poćwiartowane i wrzucone do nieczynnych szybów kopalni rudy żelaza.

Rodzina Romanowów(źródło zdjęcia)

W lipcu 1991 roku dokonano ekshumacji ciał. Po odkryciu ciał w szybie nie dopatrzono się w nich szczątków wskazujących na ukrycie w niej najmłodszych potomków monarchy - Aleksiego i Marii lub Anastazji. Ich szczątki znaleziono dopiero 16 lat później, co potwierdziły testy DNA wykonane w USA. Zostały złożone wraz z resztą rodziny carskiej. Jednak Rosyjski Kościół Prawosławny do dzisiaj nie uznał prawdziwości odnalezionych szczątków.