2132. Zdążył powiedzieć światu prawdę

Z okazji 80 rocznicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego w Auschwitz na portalu onet.pl pojawił się wywiad przeprowadzony przez Magdalenę Rigamont z jednym z byłych żyjących jeszcze więźniów obozu koncentracyjnego w Auschwitz, Marianem Turskim. Uśmiechnęłam się mimo woli - kiedy pięć lat temu przemawiał z okazji 75 rocznicy wyzwolenia tego piekła na ziemi, z rozbrajającą szczerością stwierdził, że następnej okrągłej rocznicy, czyli tej przypadającej w tym roku, najprawdopodobniej nie dożyje. Dożył. I nawet miał ten zaszczyt wygłosić mowę powitalną. Oglądałam ją na youtubie i czułam wzruszenie - staruszek, który w młodości skazany był na zagładę z powodu pochodzenia, cudem przeżył, a teraz słuchają go możni tego świata, z królem Anglii Karolem i prezydentem Ukrainy Władymirem Załęskim na czele. A on, jak gdyby nigdy nic, tłumaczył wszystkim, czym tak właściwie był Holokaust i zachęcał do tego, aby być odważnym i nie bać się.

Tekst wywiadu przeczytałam jeszcze tego dnia, w którym pojawił się na portalu. I pomyślałam sobie, że warto go zachować. Bo chociaż zawiera sporo błędów, chociażby gramatycznych i logistycznych, to sam w sobie jest wartościowy. Zawiera wiele mądrych myśli, a przede wszystkim pokazuje odczucia kogoś, kto został skazany właściwie na śmierć i został wyrwany z jej objęć w ostatniej chwili.

Marian Turski o Auschwitz: to był najszczęśliwszy dzień, bo go przeżyłem

Miałem szczęście, że wywieźli mnie do Auschwitz, a nie do Chełmna, Treblinki czy Bełżca, gdzie w zasadzie nikt nie przeżył - mówi prof. Marian Turski, dziennikarz, historyk i były więzień obozu koncentracyjnego Auschwitz. Rocznik 1926.

Marian Turski, w latach 1944 - 1945 więzień KL Auschwitz / Krzysztof Mazur / Agencja Wyborcza.pl

• Miałem cudownego ojca, wyjątkowej szlachetności i uczciwości, który chciał ze mnie zrobić i robił hebrajskiego syjonistę, antykomunistę. A ja w jakimś sensie go zdradziłem, bo w czasie wojny zmieniłem się - mówi Turski.
• Myśmy nawzajem pomagali sobie utrzymać godność ludzką, więc mogę powiedzieć, że mnie uratowała solidarność między ludźmi, lojalność, wzajemna solidarność i przyjaźń. I to chyba pozostało mi jako motto na późniejsze lata - opowiada o życiu w obozie.
• - Widzę, jak ludzie tacy jak ja, opowiadają tylko o swojej historii osobistej, a ci, którzy tego słuchają, są rozczuleni i koniec. A mnie chodzi o to, żeby oni się nie rozczulali nad moim losem, tylko nad swoim losem. Niech pani pomyśli o swoim losie, a nie o moim - apeluje.

Magdalena Rigamonti (Onet): Staram się zrozumieć całą pana historię. Pan zajmuje się historią przez całe swoje życie, ale też jest pan chodzącą historią. Pytania o getto, o Auschwitz, pytania o dwa marsze śmierci otwierają w panu dawne rany czy też tyle razy pan o tym opowiadał, że teraz jest zdecydowanie łatwiej?

Marian Turski: Zacznijmy od końca. Dobrze?

Magdalena Rigamonti: Dobrze.

Marian Turski: Wcale tyle razy nie opowiadałem. I nie opowiadam o tym często. Tu jest rzecz ciekawa dla psychologów, psychoterapeutów. Nigdy nie mogłem zapomnieć o tym, że byłem w Auschwitz, ponieważ mam wytatuowany numer na ramieniu i codziennie go widzę. Ja nigdy go ani nie ukrywałem, ani nie chciałem usunąć. Natomiast po wojnie dotknęła mnie amnezja. Swoista amnezja. Znaczy wszystko to, co się działo w obozie, było jakby za mgłą, odległe. Poszczególne epizody pamiętam znakomicie: przybycie do obozu, kilka innych rzeczy, niektóre historie z marszów śmierci. Wszystko inne było jednak zamazane.

Nie miałem też ochoty jechać do Oświęcimia, do miejsca pamięci przez ponad dwadzieścia kilka lat. Potem przez zupełny przypadek spotkaliśmy się w grupie kolegów, z którymi razem należeliśmy do organizacji konspiracyjnej w getcie, a potem razem przebyliśmy wszystkie obozy. To znaczy z nas dziesięciu pięciu zginęło. Spotkaliśmy się po dwudziestu kilku latach i nagle gospodarz spotkania, zresztą znana postać, bo Stefan Krakowski, późniejszy dyrektor archiwum Jad Waszem w Jerozolimie, mówi: "Słuchajcie, wypijmy, chcę wznieść toast za Mariana". Ja pytam: "A dlaczego za mnie?". I usłyszałem, że uratowałem mu życie. W ogóle tego nie pamiętałem. A on kolejno zaczął przypominać, co się działo w Auschwitz i później.

Przepraszam, będą to rzeczy smutne, ale mnie Magdalena zmusza do mówienia o tym. Jechaliśmy trzy i pół dnia. W czasie pierwszego marszu śmierci było nas 120 osób w wagonie. 36 osób zmarło i okazało się, że wszystkie trupy wrzucano do jednego kąta wagonu. Stefan twierdził, że on tymi trupami został zasypany, zakryty. Ja miałem to zauważyć i zacząć krzyczeć: "Pomóżcie mi! To mój brat, to mój brat". I wszyscy zaczęli odciągać te trupy. Według niego uratowałem go. Opowiadał mi też inne rzeczy i jego opowieści zaczęły stymulować moją pamięć. Mam nadzieję, że ta moja pamięć jest mało skażona, bo skażona opowiadaniami, filmami, telewizją i wszystkim innym.

Pani Magdo, sprawa jest prosta, do tego czasu, do tego spotkania ze Stefanem i innymi kolegami napisałem już kilka książek, ale ani jedna nie dotyczyła wojny. Od tamtego momentu rozpocząłem przestawianie swojego własnego warsztatu na wojnę i Holokaust. Zacząłem od zbierania cudzych wspomnień.

Były niemiecki obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz II-Birkenau / Euan Cherry / PAP

Magdalena Rigamonti: Co z własnymi?

Marian Turski: Ciągle nie umiałem się z nimi zmierzyć. Wielu ludzi, którzy zwiedzali miejsce pamięci Auschwitz, było w tzw. saunie, czyli w łaźni. Kiedy pojechałem odwiedzić muzeum Auschwitz, też tam wszedłem i to był bodziec do moich własnych wspomnień, bo kiedy byłem więźniem obozu, to dzień, w którym znalazłem się w saunie, był najszczęśliwszym dniem. Najszczęśliwszym, bo go przeżyłem. Od tego czasu zawodowo zajmuję się Holokaustem. Mam nadzieję, że mam na tyle dobry warsztat historyka, że potrafię krytycznie spojrzeć również na własne wspomnienia. Czy całkowicie, nie jestem pewien.

Magdalena Rigamonti: Chciałabym się skupić na tych dwudziestu paru latach, kiedy pan nie pamiętał. Ta niepamięć wynikała z wyparcia, ze strachu?

Marian Turski: Jestem pewien, że jest to rodzaj samoobrony organizmu.

Magdalena Rigamonti: Po tych latach, kiedy był pan już dojrzałym mężczyzną i zaczął zajmować się zawodowo, z jednej strony wydarzeniami ze swojego życia, z drugiej Holokaustem w ogóle, to już nie raniło, pozwoliło czuć się bezpiecznie?

Marian Turski: Po tych latach wytworzył się pewien dystans historyka, który polega na tym, że konfrontuję różne źródła. Wspomniałem o tekście na temat Mikołajczyka. On był jednostronny. I w takich sytuacjach badacz przestaje być historykiem a zaczyna być propagandystą.

Magdalena Rigamonti: Pan z jednej strony bada źródło, a z drugiej sam jest źródłem.

Marian Turski: Dlatego też moje własne oceny staram się konfrontować z innymi.

Magdalena Rigamonti: Ale to trudne, bo emocje, przeżycia, trauma.

Marian Turski: Wszystko, co piszę, może się spotkać z krytyką innych. Jeżeli spotka się z krytyką uzasadnioną, to znaczy, że nie zbadałem czegoś dokładnie.

Magdalena Rigamonti: Ma pan poczucie, że zbadał pan dokładnie ten czas swojego życia od 1940 r., od getta do 1945 r., kiedy przeszedł pan drugi marsz śmierci?

Marian Turski: Miałem cudownego ojca, wyjątkowej szlachetności i uczciwości, który chciał ze mnie zrobić i robił hebrajskiego syjonistę, antykomunistę. A ja w jakimś sensie go zdradziłem, bo w czasie wojny zmieniłem się. To była sprawa naturalna, wielu młodych ludzi zmienia się, zwłaszcza kiedy są zawieruchy. Wiem, jak to bolało mojego ojca. Nigdy nie miałem szansy mu wytłumaczyć, że pozostałem człowiekiem ideowym.

Magdalena Rigamonti: Chcę pana zapytać o Boga w pana życiu, o Boga w getcie, o Boga w Auschwitz, o Boga w czasach stalinowskich.

Marian Turski: Jestem człowiekiem niewierzącym, chociaż ojciec był wierzący. I chciałbym, żeby nad moim grobem zmówiono modlitwę, jaką zmówiłby mój ojciec. Chciałbym, z szacunku dla mojego ojca.

Magdalena Rigamonti: Jak się jest więźniem obozu koncentracyjnego Auschwitz, to łatwiej bez Boga?

Marian Turski: Na ten temat jest bardzo wiele badań. Wielu ludziom wiara w Boga pomagała przeżyć. Wielu nie mogło już dalej żyć z wiarą w Boga, bo nie mogło się pogodzić z tym, że Bóg toleruje coś takiego jak Auschwitz. Są ludzie, którzy umocnili się w wierze, uważali, że jest to element pójścia za ukrzyżowanym. Nawet wielu uważało, że to jest coś, co się należało za grzechy popełnione. Bóg każe żyć, więc część ludzi wierzących również dlatego chciało przeżyć.

Magdalena Rigamonti: A jak się nie wierzy w Boga, to co każe żyć? Co jest siłą, która napędza?

Marian Turski: Byłem w obozie w kolektywie, który się powoli zmniejszał. Na początku była nas dziesiątka. Po kilku dniach pobytu jakiś kapo, na ogół kapo byli Żydami, ale ten akurat był Niemcem, kryminalistą, bokserem, co do mnie powiedział w slangu berlińskim. Troszeczkę niemiecki znałem, ale slangu berlińskiego nie zrozumiałem, więc on podszedł do mnie i klasycznym nokautem powalił na ziemię. Upadłem, straciłem przytomność, a moje okulary spadły i się stłukły. Więzień bez okularów, krótkowidz jest skazany w ciągu trzech czy pięciu dni na to, że jakiś kapo coś mu każe, on nie zobaczy, to kapo stanie mu deską na gardle i... Wobec tego trzeba było szybko dla mnie zdobyć okulary. Oczywiście optyka nie było. Ale okulary były. Po trupach. Ci, którzy byli w muzeum Auschwitz, pamiętają te sterty okularów. W obozie była tzw. Kanada, czyli miejsce, gdzie gromadzono rzeczy po więźniach. Pracowali tam przeważnie Żydzi. Ale było wiadomo, że za darmo nie dadzą. Trzeba było je kupić. Były trzy rodzaje dewiz. Wśród najwyżej postawionych była wódka. Nieco niżej monetą obiegową były papierosy. Myśmy ich nie mieli. I wtedy przychodził najbardziej pospolity środek płatniczy, jakim jest chleb. Zażądali trzech porcji chleba za okulary. Gdybym oddał trzy porcje chleba, to zginąłbym, nie przeżyłbym. Wobec tego kolektyw, zespół moich towarzyszy, przyjaciół z konspiracji postanowił, że każdy odkroi jedną trzecią swojej porcji. To było naprawdę wielkie poświęcenie. Po czym poszli i zakupili okulary dla mnie. Ale to jest jedna rzecz.

Kanada, miejsce składowania zagrabionego mienia ofiar zagłady, na tyłach obozu Auschwitz II - Birkenau. Zdjęcie z 1944 r. / United States Holocaust Memorial Museum

Druga sprawa, o której muszę powiedzieć, to, że myśmy się nawzajem wspierali. Wychodziliśmy o piątej rano do pracy. Wracaliśmy po 12 godzinach. Totalnie zmęczeni, wygłodzeni. Marzyliśmy o tym, żeby się położyć na wyro, na tę okropną pryczę, ale zmuszaliśmy się, żeby się umyć, żeby chociaż w ten sposób ratować godność ludzką. Codziennie też co najmniej 40 minut rozmowy, nauka języka, powtarzanie słówek angielskich, francuskich, niemieckich, rosyjskich, opowiadanie o książkach, które się przeczytało i dyskusja wokół tego. Po prostu, żeby mózg nie zardzewiał, żeby nie utracić godności ludzkiej, bo najgorsze to jest ją utracić. Myśmy nawzajem pomagali sobie utrzymać godność ludzką, więc mogę powiedzieć, że mnie uratowała solidarność między ludźmi, lojalność, wzajemna solidarność i przyjaźń. I to chyba pozostało mi jako motto na późniejsze lata.

Magdalena Rigamonti: Może to jest tak, że pan trafił na odpowiednich ludzi, na takich, którzy intelektualnie do siebie pasowali, że ta solidarność, godność, wzajemne wspieranie było w waszym DNA.

Marian Turski: Tego w genach nie ma, to jest w wychowaniu.

Magdalena Rigamonti: I ta dziesiątka właśnie taka była?

Marian Turski: Każdy człowiek jest inny. Ale w sumie, jeżeli istnieje tego rodzaju atmosfera, to ona się udziela nawzajem.

Magdalena Rigamonti: Przyjaźniliście się?

Marian Turski: Oczywiście.

Magdalena Rigamonti: Taka, gdyby wszystkim udało się przeżyć, to na całe życie?

Marian Turski: Z tymi, którzy przeżyli, to na całe życie.

Magdalena Rigamonti: Kto panu wytłumaczył, że Adolf Hitler chce zgładzić wszystkich Żydów. I że pan jest Żydem i on chce pana też zgładzić?

Marian Turski: Nikt nie musiał tłumaczyć. On sam to tłumaczył publicznie, począwszy od "Mein Kampf", poprzez przemówienie w 1939 r., kiedy powiedział, że cokolwiek będzie, to Żydzi tej wojny nie przeżyją.

Magdalena Rigamonti: W 1939 r. miał pan 13 lat i mógł pan takie rzeczy puszczać mimo uszu...

Marian Turski: Nie, nie, nie.

Magdalena Rigamonti: Tak, jak my trochę mimo uszu puszczamy to, co się dzieje w Ukrainie.

Marian Turski: Pani Magdo, proszę mi wierzyć, naprawdę nie przesadzam, dla nas to było sprawą niesłychanie ważną. U mnie w domu o tym się mówiło. Ojciec, jak już mówiłem, był antykomunistą, ale bardzo bliska mu była wojna domowa w Hiszpanii. U nas w rodzinie to był temat normalny, o tym się mówiło. Myśmy byli sercem, emocjami, myślami po stronie republikanów, przeciwko Franko, przeciwko Falandze, przeciwko Legionowi Condor, przeciwko Niemcom i Włochom, przeciwko Mussoliniemu i Hitlerowi. I nie było w tym nic nadzwyczajnego.

Magdalena Rigamonti: Pytam o to, bo niektóre żydowskie dzieciaki były chronione przez rodziców przed tą wiedzą.

Marian Turski: Pani Magdo, nikt nie wiedział o tym, że grozi zagłada. W 1940 r. Hitler tego jeszcze nie planował. W listopadzie 1938 r., po tzw. Nocy Kryształowej, jeden z głównych prominentów III Rzeszy napisał: "Zaczęliśmy proces uwalniania się od Żydów. On potrwa co najmniej 10 lat".

Ale kiedy on wtedy mówił o uwalnianiu się od Żydów, o tym, że Niemcy będą Juden Frei, nie miał na myśli zagłady. Wtedy był plan, że trzeba ich wyrzucić, wypędzić, zatrzymać ich majątki, konta, mieszkania, fabryki. Ale jak wyjadą, niech żyją gdzie chcą. Decyzje o zagładzie zaczęło dorastać w myślach Niemców po inwazji na Rosję, na Związek Radziecki. Nie będę tutaj dawał wykładu. Wśród historyków są różnice zdań, czy decyzja o zagładzie zapadła w grudniu 1941 r., jak twierdzi znany niemiecki historyk Christian Gerlach, czy też w lipcu tego roku, jak wskazuje wiele przesłanek. Mnie się wydaje, że już w lipcu i że zapadała stopniowo.

Magdalena Rigamonti: Chciałabym wiedzieć, co się u pana w domu o tym mówiło?

Marian Turski: Czuliśmy zagrożenie. Ale nie, że to będzie nagła zagłada, piece gazowe, rozstrzeliwania. Myśleliśmy, że to będzie śmierć wydłużona przez zagłodzenie i przez wymaganie pracy aż się człowiek zużyje.

Magdalena Rigamonti: Z łódzkiego getta wywieziono pana do Auschwitz.

Marian Turski: I można powiedzieć na szczęście, ponieważ innych wywieźli do Chełmna, gdzie nikt nie przeżył. A jednak w Auschwitz, oblicza się, że mniej więcej 7-8 proc. przeżyło. W tym sensie można powiedzieć Auschwitz lepsze niż Chełmno niż Treblinka, Bełżec, Sobibór.

Magdalena Rigamonti: To jest tak, że każdą sekundę się docenia, kiedy się jest w Auschwitz, każdy przeżyty dzień, każdy moment, bo inni umarli, innych zagazowano, zamordowano?

Marian Turski: Pani ciągle jest w tym kręgu Auschwitz. No dobrze, niech tak będzie.

Magdalena Rigamonti: Już wychodzę z tego kręgu.

Marian Turski: Nie szkodzi. Powiem pani, że tam myśli się o tym, żeby przeżyć każdy dzień. Przeżyliśmy, trzeba przeżyć następny.

Pomnik Ofiar Faszyzmu na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady Kulmhof w Lasach Rzuchowskich koło Chełmna nad Nerem / Witold Skrzypczak / Alamy Stock Photo / PAP

Magdalena Rigamonti: Jestem w tym kręgu Auschwitz, bo pan jest w Międzynarodowej Radzie Oświęcimskiej. Pan jeździ na rocznice wyzwolenia Auschwitz. Pan jest jednym z niewielu, którzy przeżyli obóz koncentracyjny w Auschwitz.

Marian Turski: Dobrze, dobrze, proszę bardzo, rozmawiajmy.

Magdalena Rigamonti: A nasz "rachunek sumienia" ma w podtytule: Jedenaste. Nie bądź obojętne. To pana słowa wypowiedziane kilka lat temu w muzeum Auschwitz. Pan jest w tym kręgu Auschwitz przez całe swoje życie.

Marian Turski: Proszę mi wierzyć, że kiedykolwiek wracam do tamtych czasów, to staram się jak najmniej mówić o swoich cierpieniach, o tym, co mnie spotkało. Mówię tylko o tym, żeby ci, którzy przyjdą... Nieprzypadkowo adresowałem przemówienie w Auschwitz także do mojej córki, która zresztą tu siedzi na sali, do mojej wnuczki, która była wtedy ze mną. Chodzi o to, żeby ludzie próbowali zrozumieć, jak dochodzi do tego, że jest gdzieś jakiś Auschwitz. Auschwitz może być tutaj, może być w każdym miejscu planety. Jak do tego nie dopuścić, jak tego uniknąć, w porę zatrzymać. Jeżeli coś z tego pomoże, to... Chociaż, jak powiedział Thomas Vencloowa, litewski poeta, świat na pewno zakończy się optymistycznie i dobrze, tylko nikt tego nie doczeka. Mam nadzieję, że jednak ktoś doczeka...

Magdalena Rigamonti: Ale teraz jest taki moment w pana życiu, kiedy jest optymistycznie i dobrze.

Marian Turski: Ja z natury jestem optymistą.

Magdalena Rigamonti: Wiem. Mówi pan o tym, że nie opowiada często o swoich cierpieniach, o swoich przeżyciach osobistych. A ja myślę, że to jest trudniejsze. Łatwiej mówić o sprawach ogólnych, o tym, skąd jest zło...

Marian Turski: Nie, pani Magdo, nie. Widzę, jak ludzie tacy jak ja, opowiadają tylko o swojej historii osobistej, a ci, którzy tego słuchają, są rozczuleni i koniec. A mnie chodzi o to, żeby oni się nie rozczulali nad moim losem, tylko nad swoim losem. Niech pani pomyśli o swoim losie, a nie o moim losie.

Magdalena Rigamonti: Tylko, że takich ludzi, którzy opowiadają o swoim losie, jest coraz mniej.

Marian Turski: To jest prawo. Gorzej, wielu z moich przyjaciół, znajomych, ma problemy z pamięcią, trudno jest im zebrać myśli. Ja, mam nadzieję, mówię jeszcze do rzeczy.

Magdalena Rigamonti: Od kilku lat coraz więcej się mówi o dziedziczeniu traumy, o przenoszeniu tej traumy, której również pan doświadczył, na kolejne pokolenia. Czy pan też jest przekaźnikiem tej wojennej traumy na pana córkę Joannę, na jej córkę?

Marian Turski: Mnie się wydaje, że moja córka, może ze względu na silne związki ze swoją matką, niesłychanie przejęła traumę Powstania Warszawskiego. Jej matka Halina Paszkowska była łączniczką w jednej z najbardziej odważnych formacji Powstania Warszawskiego, u "Rafałków". Joanna towarzyszyła matce stale na wszystkich obchodach Powstania Warszawskiego. Czy jest to trauma? Chyba tak. Ale jednocześnie jakaś potrzeba kontynuacji.

Jestem tzw. prezydentem Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego. Jeżeli takie wspólnoty obozowe, nie tylko oświęcimska, mają się utrzymać i mieć jakiś sens, to tylko jeżeli drugie i następne pokolenie zechce to kontynuować. W tym sensie można powiedzieć, że jest to trauma, a można powiedzieć, że to odwaga i chęć woli przedłużenia czegoś, co robili rodzice. To jest jak w sztafecie. Jeden biegnie, przekazuje pałeczkę drugiemu, ten przekazuje następnemu. Ja się czuję troszeczkę jak w takiej sztafecie pokoleń.

źródło: https://wiadomosci.onet.pl/kraj/marian-turski-o-auschwitz-to-byl-najszczesliwszy-dzien-bo-go-przezylem/ge063j2

Tak sobie w czasie jego lektury pomyślałam, że może, kiedy pan Marian umrze (oczywiście życzyłam mu jak najdłuższego życia), warto by było zamieścić go tutaj jako wspomnienie po nim i jego trudnych życiowych doświadczeniach. Nie spodziewałam się jednak, że nastąpi to tak prędko. Od rocznicy wyzwolenia Auschwitz i tych wystąpień nie minął nawet miesiąc, a na uroczystościach pan Marian trzymał się w miarę dobrze, pomimo wieku. Tymczasem we wtorek pojawiła się informacja o jego śmierci. Jak można było wyczytać w Internecie:

"Nie żyje polski dziennikarz i historyk. Przeżył pobyt w obozie

Tygodnik "Polityka" poinformował we wtorek 18 lutego, że zmarł Marian Turski - znany historyk i wieloletni redaktor pisma. Mężczyzna urodzony jako Mosze Turbowicz miał 98 lat.

Polskie środowisko dziennikarskie znalazło się w żałobie w związku ze śmiercią Mariana Turskiego. Wybitny historyk i działacz społeczny był nie tylko autorem licznych książek, publikacji naukowych i prasowych, ale w dodatku przez lata pełnił rolę redaktora tygodnika "Polityka". To właśnie redakcja tego pisma jako pierwsza podała wiadomość o odejściu Turskiego:

>>Z ogromnym smutkiem żegnamy Mariana Turskiego, wieloletniego redaktora "Polityki", naszego skromnego i serdecznego kolegę, a przy tym wyjątkowego strażnika pamięci, wybitnego człowieka, którego głos był słyszalny na całym świecie<<"

źródło: https://plejada.pl/newsy/nie-zyje-polski-dziennikarz-i-historyk-marian-turski-przezyl-98-lat/jhx9vg9

Pamiętam, jak zachwycił mnie swoim pięknym, prostym, ale trafiającym w ludzkie serca i umysły przemówieniem wygłoszonym pięć lat temu w Auschwitz, kiedy tłumaczył, żeby nie być obojętnym "jeżeli widzicie kłamstwa historyczne. Nie bądźcie obojętni, kiedy widzicie, że przeszłość jest naciągana na poczet aktualnej polityki. Nie bądźcie obojętni, kiedy jakakolwiek mniejszość jest dyskryminowana (…). Nie bądźcie obojętni, kiedy jakakolwiek władza narusza przyjęte umowy społeczne, już istniejące. Bądźcie wierni przykazaniu. Jedenaste przykazanie: nie bądź obojętny. Bo jeżeli nie, to się nawet nie obejrzycie jak na was, jak na waszych potomków, jakieś Auschwitz nagle spadnie z nieba". A potem podczas obchodów 80 rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim, gdzie nawiązywał do życiorysu Krystyny Budnickiej (zresztą jednej z bohaterek książki "Dziewczyny ocalałe. Prawdziwe historie" o której pisałam >>tutaj<<), a także do wojny na Ukrainie. I w końcu to ostatnie, zawierające dobitną prośbę, aby się nie bać.

Trzy przemówienia... Pewnie było ich więcej, ale mnie udało się usłyszeć tylko te trzy. Trzy fragmenty życiowego testamentu, który nie łatwo wypełnić, ale którego fragmenty przeplatają się ze sobą. Kiedyś Auschwitz to były baraki za drutami kolczastymi, krematoria, numery zamiast imion i nazwisk, świat, w którym więzień stawał się nikim. Dzisiaj Auschwitz to my sami, nasze uprzedzenia względem innych, lekceważenie ich, uważanie za gorszych od nas. To ból odrzucenia, niezrozumienia, marginesowania. Ale też brak zdecydowanej reakcji na zło względem innych, dziejące się na naszych oczach, nasza obojętność na nie. I nie chodzi to o jakieś spektakularne działania, ale o te najprostsze - chociażby nie na pewne zachowania w naszym otoczeniu. Myślicie, że Holokaust rozpoczął się od czegoś innego niż od przyzwolenia na wykluczanie innych ze wspólnego życia za cichą zgodą innych? To też zgadzanie się na przeinaczanie historii, a tym samym, powolne zacieranie pamięci o tym, co było. Tak być nie może. Ale do tego trzeba odwagi. Odwagi na powiedzenie "nie", zwłaszcza komuś silniejszemu i wyżej postawionego od nas. Odwagi na wstawienie się za tym słabszym i innym, zwłaszcza kiedy widzimy, że sobie nie poradzi. Jednak owo nasze niepozorne na pierwszy rzut oka "nie" może był kamieniem milowym do szeregu zmian. Do budowania łączących mostów pomagających wyjść z opresji, a nie baraków za kolczastymi drutami. Do zgody i pokoju zamiast wojen i niezgody. To trudne, ale i odpowiedzialne zadanie, jakie pan Marian Turski zostawił nam w spadku do tego, aby już nigdy na świecie nikt na własnej skórze nie dowiedział się, czym jest Holokaust i jaką może przybierać postać. Czy je wypełnimy, czy będziemy mieli na tyle odwagi - zależy od każdego z nas osobno.

2131. O wierze w innych, która zdziałała wiele

Obiecałam sobie, że nie będę zamęczać Księdza Niosącego Światło przynajmniej do momentu operacji, jaką ma przejść w tym tygodniu. Niech sobie spokojnie odpoczywa, wypoczywa i nabiera sił, skoro ma ku temu okazję. A jednak wczoraj nie mogłam się powstrzymać i po wieczornym treningu pobiegłam do niego na oddział. Właściwie w ostatniej chwili, bo lada moment miał być on zamknięty dla odwiedzających. Musiałam mu bowiem podziękować za to, że pozwolił mi się zaangażować w ich szkolny koncert kolęd i pastorałek, a to znowu pociągnęło za sobą kolejne konsekwencje, które okazały się dla mnie jak najbardziej pozytywne.

W przyszłym semestrze mam w planie studiów z pedagogiki odbycie 60 godzin praktyk. Mamy co prawda kilka możliwości do wyboru, ale: a) nie można robić w takim samym charakterze placówki oświatowej, w jakiej było się do tej pory, z wyjątkiem szkoły; 2) w przypadku praktyki szkolnej musi to być inne stanowisko, niż poprzednio (czyli, jeżeli było się w świetlicy szkolnej, to trzeba aplikować do pedagoga szkolnego i na odwrót). Dotychczas byłam na praktyce w Młodzieżowym Pałacu Kultury w Katowicach oraz w Poradni Psychologiczno - Pedagogicznej. Chociaż mogłabym jeszcze iść np. do internatu, co byłoby dobrym wyjściem w mojej sytuacji, albo do ośrodka wychowawczego / socjoterapeutycznego, ale to na tych szkolnych najbardziej mi zależało. Tym bardziej, że to tak naprawdę ostatnia szansa, aby zrobić je w szkole. 

I tutaj pojawił się szkopuł - chciałam iść na praktyki z przedmiotu WDŻ w szkole podstawowej. Wszędzie mnie zbywali. Niektórzy mówili to wprost, inni między zdaniami, ale ich głównym argumentem było to, że z góry przewidzieli, że sobie nie poradzę. Tylko, że według mnie, praktyki pod okiem opiekuna są właśnie po to, aby się sprawdzić. Nic się nie traci, najwyżej nie zostaną one zaliczone. No, ale z dyrekcją nie wygra się. Dlatego miałam na względzie ewentualność, że tym razem będzie tak samo.

Na oku miałam jakichś 5 szkół w moim mieście. To z mojego osiedla odpadło w przebiegach. Coś mi nie pójdzie, cała okolica będzie wiedziała. W drugiej najbliższej dyrektorką jest mama znajomej ze scholi. Tą zostawiłam na ostatek, jakbym nigdzie indziej się nie dostała. Zostały mi więc 4 w promieniu 4 kilometrów, które brałam pod uwagę, w tym ta, w której uczy Ksiądz Niosący Światło. I to do niej poszłam w pierwszej kolejności, nie spodziewając się właściwie niczego. Nawet nie zakładałam, że uda się za pierwszym razem. A tutaj dyrektorka przyjęła mnie z uśmiechem na twarzy, wysłuchała o co mi chodzi i stwierdziła, że nie ma problemu, że była wzruszona koncertem kolęd i pastorałek i wie, że sobie poradzę. Zapytała tylko, czy wolę być u pedagoga, czy na świetlicy. Osobiście wolałabym zaznajomić się z pracą pedagoga szkolnego, ale bardziej do ogarnięcia pod kątem czasowym byłaby dla mnie świetlica. I tam właśnie mam trafić, muszę tylko donieść skierowanie i porozumienie z uczelni. 

Sama byłam zdziwiona, że poszło tak gładko i szybko i że nie musiałam bezskutecznie tłumaczyć, że dam radę mimo wszystko. Ale z drugiej strony, i na próbach, i na samym koncercie jakoś sobie radziłam, co może nie umknęło jej uwadze. A wszystko przez, a może dzięki, Księdzu Niosącemu Światło, który z jednej strony biadolił, że spadł mu na głowę ten koncert, a z drugiej, wiedząc, że przez lata śpiewałam w parafialnej scholi, pewnie żartobliwie, uznał, że mogłabym mu pomóc w tym wszystkim. Nawet, jeżeli tylko tak powiedział, to jego słowa nabrały mocy sprawczej. 

Dlatego nie zważając na zmęczenie i mróz szczypiący w nos i policzki, a także lód pod nogami, pobiegłam wieczorem na oddział, gdzie leży ksiądz. Po drodze zdałam sobie sprawę, że ostatni raz widziałam go pół miesiąca temu i nie wyglądał wtedy najlepiej. Nie wiedziałam czego mogę się spodziewać. Na szczęście trochę już doszedł do siebie. I chyba nawet ucieszył się na mój widok. A przynajmniej nieźle udawał. Powiedziałam mu, co się wydarzyło, na co żartując stwierdził, że jeszcze będzie musiał męczyć się ze mną w szkole. A jednocześnie uznał, że cieszy się, że będzie miał jakiegoś następcę. Hm... jak już, to dopiero za jakiś czas. O ile dotrwam do tego czasu. Przy okazji zaczął mnie wypytywać o sesje, egzaminy, zaliczenia. W zasadzie sesja poszła mi dobrze, jak na ogrom materiału, jaki miałam do opanowania. Nie powiedziałam mu tylko o logice, jedynie wie, że ją zdałam. On miał z niej czwórkę, jeszcze by się zdenerwował, że go prześcignęłam. No i pominęłam dwa przedmioty, które umówiłam się z wykładowcami, że zdam je w sesji poprawkowe. Niech myśli, że wszystko jest dobrze. I niech dochodzi do siebie. A na następny raz obiecałam mu góry. Mam nadzieję, że uda mi się wyskoczyć w sobotę w Beskidy i wejść choćby na najmniejszą z nich, porobić zdjęcia i mu pokazać. Akurat będzie po tej całej operacji, więc może choć trochę lepiej się poczuje.

Tym razem siedziałam u niego tylko chwilkę, bo jednak dwudziesta zbliżała się w nieubłagalnym tempie. Ogólnie miałam ochotę go ochrzanić, że doprowadził się do takiego stanu, ale z drugiej strony, może i dobrze, że trafił do tego szpitala. Jeżeli miałby się zagłodzić, to raczej szczęście w nieszczęściu, że to wszystko tak się skończyło. Zrobili mu badania, "odkarmili", wiedzą jak mu pomóc i co dalej robić. Będzie dobrze, musi być. Wierzę w to tak samo, jak on wierzy we mnie. Bo chyba troszeczkę wierzy...

2130. Niezapomniani

Chciałabym powiedzieć, że sesję mam już za sobą. Ale nie mam. Zostały mi dwa zaliczenia, które przeniosłam na sesję poprawkową. Jednak trzy egzaminy na dzień, i to takie naprawdę wymagające, w połączeniu z dwoma seriami antybiotyków, okazały się dla mnie ponad siły. Chociaż podejrzewam, że gdyby nie owe antybiotyki, to dałabym radę. Niestety, byłam po nich tak zmęczona, że nie miałam siły się uczyć wszystkiego. Na szczęście miałam możliwość przełożenia ich bez konsekwencji. Pociesza mnie też to, że to ostatni tak zawirowany semestr. Bo przyszły, przynajmniej na Naukach o Rodzinie, będzie luźniejszy i bez egzaminów. Poza tym najważniejszym - magisterskim. Czy wytrwam? Daj Boże. Szkoda, że na pedagogice tak nie ma, ale jakoś się to przeżyje. Zwłaszcza, że nie mogę doczekać się kilku przedmiotów. Bo czyż Podstawy pedagogiki osób uzdolnionych i wybitnie zdolnych nie brzmią wspaniale? Zwłaszcza, że moja praca magisterska dotyczy pracy z właśnie takimi uczniami z niepełnosprawnością. Masa wniosków z przeprowadzonych badań własnych na ten temat. Nawet mojemu promotorowi się podoba.

Teraz chwila odpoczynku. Jestem już po rozmowie w sprawie praktyk. O jej rezultacie napiszę w następnym wpisie. A po rozmowie poszłam do jednego z supermarketów po składniki potrzebne do "ciasta leniwej teściowej". Jednym z nich był ekstrakt z wanilii znajdujący się poza zasięgiem moich rąk. Poprosiłam więc pierwszą lepszą osobę o pomoc w ściągnięciu go. Jakież było moje zaskoczenie, kiedy okazało się, że była to... jedna z nauczycielek z mojej szkoły, która od razu mnie poznała mimo upływu lat (czyli ok. 19, bo gimnazjum skończyłam w 2006 r.). Od razu oczywiście zaczęła wypytywać się co i jak u mnie słychać. Pewnie normalnie by mnie to denerwowało, ale teraz nie, teraz było mi niezmiernie miło, że po tylu latach dalej wzbudzam zainteresowanie u byłych nauczycieli. Oczywiście dostałam zaproszenie do szkoły, ale po jej przeprowadzce w nowe miejsce po prostu źle się w niej czuję - szkoła straciła swoją kameralność, ciepło, duszę. Nie potrafię odnaleźć się w tej nowej siedzibie i nic na to nie poradzę.

Po powrocie do domu miałam wolny czas aż do treningu, więc postanowiłam upiec wspomniane ciasto, które było moim skromnym piekarniczym debiutem. Potrzebne mi były do niego: Na ciasto: 250 g mąki pszennej, 200 g cukru, 1 jajko, 200 ml śmietany 18%, 100 g masła, 1 łyżeczka proszku do pieczenia, 1 łyżeczka cukru wanilinowego; Na nadzienie: 500 g twarogu półtłustego, 100 g cukru, 1 łyżeczka ekstraktu waniliowego, 1 jajko oraz 1 łyżka mąki ziemniaczanej.

Wykonanie ciasta w zasadzie jest w miarę proste: Na początek przygotujemy ciasto. W misce mieszamy mąkę, cukier, proszek do pieczenia i cukier wanilinowy. Dodajemy jajko, śmietanę oraz roztopione masło i zagniatamy ciasto, aż będzie gładkie i elastyczne. Ciasto dzielimy na dwie części – jedną większą, którą wyłożymy na dno formy, i mniejszą, która trafi na wierzch ciasta. W międzyczasie przygotowujemy nadzienie. Twaróg dokładnie mieszamy z cukrem, jajkiem, ekstraktem waniliowym i mąką ziemniaczaną, aż masa stanie się jednolita. Formę o wymiarach 25x25 cm wykładamy papierem do pieczenia i rozwałkowujemy większą część ciasta, wykładając nią dno. Na ciasto rozsmarowujemy przygotowane nadzienie twarogowe, a następnie przykrywamy je cienką warstwą ciasta z mniejszej części. Piekarnik nagrzewamy do 180°C i pieczemy ciasto przez około 40-45 minut, aż wierzch będzie złocisty, a ciasto wypieczone.

Jeszcze nie próbowałam. Ale mam nadzieję, że może choć trochę się udało...

2129. Muzyczna ruletka

W walentynkowy wieczór Polacy po raz kolejny wybrali reprezentanta naszego kraju podczas 69 Konkursu Piosenki Eurowizji, który odbędzie się w maju w Bazylei. Hm... z tym wybieraniem to różnie bywało. Pamiętam, że np. zespół "Ivan i delfin" w 2005 roku został wybrany przez profesjonalne jury, natomiast już w następnym roku "Ich Troje" zostało wybrane w głosowaniu telewidzów. Rok temu "Luna" została wybrana przez jury, teraz jednak postawiono na głos ludu. Od czego to zależy nie mam pojęcia, aż tak bardzo nie wnikałam nigdy w regulamin wybierania polskiego reprezentanta.

Do konkursu stanęli następujący wykonawcy:

1. Chrust
2. Kuba Szmajkowski
3. Justyna Steczkowska
4. Tynsky
5. Maria Marx
6. Sw@da x Nichos
7. Janusz Radek
8. Marien
9. Teo
10. Sonia Maselik
11. Dominik Dudek

Muszę przyznać, że większość z powyższych piosenkarzy jest mi zupełnie nieznana. Tak właściwie wcześniej spotkałam się z Kubą Szmajkowskim, Januszem Radkiem oraz Justyną Steczkowską, która już raz reprezentowała nasz kraj na tym konkursie w 1995 roku w Dublinie z piosenką "Sama":

Nie słyszałam też wcześniej utworów przygotowanych przez kandydatów na reprezentantów naszego kraju, tą przyjemność zostawiłam sobie na piątkowy wieczór. Jedyne na co się skusiłam, to na przeczytanie krótkich charakterystyk tych, których dotąd nie znałam. Warto wiedzieć, z kim ma się do czynienia. 

Z telewizora wydobywały się dźwięki poszczególnych propozycji piosenek, ja zaś chłonęłam każde ich słowo, nawet jeżeli dotąd go nie znałam. Nie szkodzi, grunt że wpasowywał się brzmieniowo w całość. Przy "Tempie" "Chrustu" wystukiwałam palcami o stół rytm "Hej dana", zachwycałam się delikatnością głosu Kuby Szmajkowskiego podczas śpiewania "Pray", wraz z zgromadzoną na widowni publicznością klaskałam do "Gai" Steczkowskiej, czy też zachwycałam się charyzmatycznym Januszem Radkiem. A to przecież tylko cztery różne zachowania do czterech wykonawców. Oprócz wykonań piosenek kandydatów można było usłyszeć też "Color of your life" w wykonaniu Michała Szpaka (nota bene jedną z moich ulubionych polskich, chociaż wykonanych w języku angielskim, piosenek na Eurowizję), czy też jego... "Hakuna Matata".

Najwięcej emocji wzbudziło ogłoszenie wyników głosowania telewidzów. Już wcześniej bukmacherzy obstawiali, że prawdopodobnie to Justyna Steczkowska pojedzie do Bazylei. I nie pomylili się. Polską piosenką na Eurowizji 2025 będzie jej "Gaja". Tym samym piosenkarka będzie miała okazję po raz drugi stanąć na eurowizyjnej scenie. W sumie, w pewnym momencie sama miałam przysłowiowe ciary na plecach, słuchając jej piosenki.

Nie mniejszych emocji dostarczył mi wczorajszy finał The Voice Senior. Akurat wieczorem brało mnie jakieś przeziębienie (jak to dobrze, że nie pojechałam w góry z Ciemnymi Typami, bo bym się doprawiła, a przecież dzisiaj jeszcze zaliczałam przedmiot na wydziale). Tą edycję śledziłam wyjątkowo uważnie. Sama nie wiem dlaczego. Być może głosy starszych ludzi tak bardzo mnie uspokajały po ciężkim tygodniu i pomagały przetrwać nasilający się ból? Każde wykonanie niosło ze sobą jakieś przesłanie, za każdym kryła się jakaś historia. Jak dla mnie nie dzieliły się one na lepsze i gorsze, no bo jakimi wskaźnikami je oceniać? Już bardziej powiedziałabym, że wśród nich znalazły się takie, które szczególnie zapadły mi w serce. Podobała mi się "Noc komety" Krzysztofa Warzechy, "Piosenka o mojej Warszawie" Jana Stokowskiego, "Polska Madonna" Zofii Matuszewskiej, czy "Czekanie me to Ty" Wojciecha Bardowskiego.

To tylko niektóre z piosenek, które zapadły mi w pamięć, bo pewnie gdybym się tak zastanowiła, to przyszłoby mi ich do głowy znacznie więcej. Tym bardziej, że niektóre usłyszane w programie piosenki nuciłam jeszcze przez pewien czas. Bardzo się cieszyłam, że do finału dostał się Wojciech Bardowski, bo jego wykonania zawsze wzbudzały we mnie pozytywną gamę emocji. Tak po cichu liczyłam na to, że wygra tą edycję, bo jak dla mnie był prawdziwym odkryciem tej szóstej edycji. I aż podskoczyłam z radości, kiedy okazało się, że to do niego powędrowała główna nagroda. Ale, z drugiej strony, czyż można przejść obojętnie obok takiego wykonania:

Brawa dla wykonawcy i oczywiście nie mniejsze brawa dla jego trenera, którym był debiutujący w tej roli Robert Janowski. Co ciekawe, w normalnej edycji "Voice" jako trener debiutował Kuba Badach (wręcz uwielbiam słuchać coverów w jego wykonaniu, zwłaszcza kiedy mam gorszy dzień, albo czuję się tak sobie) i on również doprowadził swoją podopieczną do zwycięstwa. Syndrom debiutanta? Mam nadzieję, że nie. Że także w kolejnych edycjach uda im się, jako trenerom wokalnym, powtórzyć ten sukces i szczerze cieszyć ze swoimi podopiecznymi.

Wojciech Bardowki i Robert Janowski (źródło zdjęcia)

2128. Atak - kontratak

Żyjemy w XXI wieku, nasza wiedza jest na niezłym poziomie, a mimo to mam wrażenie, że w dalszym ciągu obracamy się w kręgu ustanowionych przez naszych przodków stereotypów. Nie, nie mam pretensji dla pokolenia moich dziadków, czy też pradziadków, wychowujących się i całe życie żyjących na wsi za których czasów ludzie tacy jak ja albo umierali po narodzeniu, albo w niemowlęctwie, a nawet jeżeli przeżywali, to byli chowani przed światem. Można więc było twierdzić, że u Stacha urodził się potwór, co to ma "olbrzymią głowę i ciągle mu leci z gęby" (a dziecko po prostu miało wodogłowie), a u Józka jest malec opętany przez demona (a dziecko mogło mieć jakieś schorzenie psychiczne). 

No dobrze, wtedy mogły rodzić się różne dziwne stereotypy odnośnie tego, co niepełnosprawne, a przy tym i obce. Czasy te jednak minęły, nastał nowy ustrój, który nie karze chować takich osób jak ja w domu w myśl zasady, że to co niedoskonałe należy ukrywać przed światem. Zaczęliśmy uczęszczać do szkół i na uczelnie wyższe na równi z naszymi pełnosprawnymi rówieśnikami, wielu z nas pracuje, także na identycznych stanowiskach, jak sprawni pracownicy. Jak wiecie, wielu ludzi niepełnosprawnych, w tym ja, stara się żyć pełną piersią, oczywiście na tyle, na ile pozwala im ich zdrowie i sprawność. I chyba nam się to udaje, bo większa część społeczeństwa widzi w nas pełnoprawnych jego członków. Dlatego odczuwam zdumienie i zażenowanie przy takich sytuacjach, jak poniższa.

Od jakiegoś czasu, ku uciesze księdza Jacka, ponownie zaczęłam udzielać się w Oratorium w jego parafii. Nawet nie wiecie jak to jest, kiedy wchodzicie w jakąś społeczność i nikt nie traktuje Was jak intruza, który nie wiadomo po co przyszedł. A tak właściwie się czułam przez lata, chodząc do podobnej organizacji przy mojej parafii, co raczej mnie rozstrajało psychicznie, bo miałam przeczucie, że tor co wypracowałam ciężko przez długie lata uczęszczania na Ora w roli animatora, posypało się w jednej sekundzie, być może przez takie stereotypowe myślenie księży i upychanie mnie na siłę do z góry ustalonej szufladki. Teraz powoli wracam do równowagi, także dzięki księdzu Jackowi i innym animatorom, którzy traktują mnie normalnie - kiedy trzeba to zwrócą uwagę, ale potrafią też wesprzeć dobrym słowem. 

Może dziwnie to zabrzmi, ale jestem dosyć małomówna, zwłaszcza w odniesieniu do nieznanych mi osób. No i pewnie dlatego czasami dochodzi do tak kuriozalnych, jak dla mnie, sytuacji jak dzisiaj.

Jednym z animatorów jest ok. 80-letnia kobieta. Wspaniała, bardzo lubię z nią rozmawiać, przyucza mnie też do gry w szachy, a dzisiaj robiłyśmy razem jeszcze raz listę dzieci, które będą uczestniczyć w półkoloniach. Ale była też inna kobieta, koleżanka pani Ani. Była od niej młodsza, ale od początku wydawała mi się dziwna. Te jej teksty, to komentowanie, kim jest co drugie dziecko i kim są jego rodzice. Nie cierpię takiego zachowania, sama staram się go unikać jak pieprz. Po pewnym czasie odczuwałam frustracje na sam dźwięk jej głosu. Nie wiem po co przyszła - ani nie pilnowała dzieci, ani nie angażowała się zbytnio w Oratorium. Chyba tylko po to, aby mieć o czym plotkować. A już kompletnie przegięła, kiedy poprosiła mnie o pomoc z obsługą smartfonu. Ogólnie wszyscy, nawet dzieciaki, wiedzą że Lolek ani nie przyniesie szklanki z wodą, ani nie obsłuży dotykowego smartfona. I nie ma z tym problemu. Teraz w moim imieniu wypowiedziała się pani Ania, że mogę nie dać rady tego zrobić. Grzecznie i taktownie. Na co tamta, ni z gruszki, ni z pietruszki, wystrzeliła:

 - A co, aż tak jest upośledzona psychicznie?

Zagotowało się we mnie, bo do tego to mi jeszcze bardzo, bardzo daleko.

 - Sama jest pani upośledzona umysłowo - odparłam i w zasadzie sama się sobie dziwiłam. Paniusia otwarła usta niczym ryba wyciągnięta z wody, pani Ania szeroko otworzyła oczy. A ja zamiast wstydu, że tak powiedziałam czułam ulgę. Nie mogę dać się poniżać, zwłaszcza w takiej instytucji, jaką jest kościół. W mojej parafii nie powiedziałam w odpowiednim momencie nie na takie traktowanie i skończyło się tak, jak się skończyło - zapędzeniem się za daleko niektórych osób. Niepełnosprawni też mają godność. Niepełnosprawność ruchowa nie jest tożsama z niepełnosprawnością umysłową. Tak samo jak to, że ktoś jest małomówny czy też wycofany. Im prędzej się to zrozumie, tym lepiej.

Wiecie co, jestem zadowolona za ten kontratak. Nie będę tego ukrywać.