853. Tajemnice Trzech Króli

Dzisiaj w Kościele obchodzone jest święto Trzech Króli, zwane inaczej świętem Objawienia Pańskiego, bądź Pierwszym Świętem Epifanii(Drugie obejmuje Chrzest Pana Jezusa w Jordanie, a Trzecie cud w Kanie Galilejskiej - występują w trzech kolejno po sobie występujących niedzielach). Warto wspomnieć, że jest to jedno z najstarszych świąt ustanowionych przez Kościół, i w pierwszych wiekach tego dnia świętowano pamiątkę Bożego Narodzenia(co zastało do dzisiaj we wschodnich obrządkach kościoła).

Ale co my właściwie wiemy o Mędrcach, którzy mieli oddać pokłon Synowi Bożemu? Okazuje się, że tak naprawdę niewiele, zaś jedna tajemnica goni drugą tajemnicę. Niektórzy naukowcy wręcz twierdzą, że opowieść o Mędrcach ze Wschodu nie jest relacją przedstawiającą historyczne wydarzenia, lecz rodzajem przypowieści o znaczeniu i misji Jezusa na wzór żydowskich midraszy. Niektórzy nawet uważają, że fragmenty Ewangelii opisujące dzieciństwo Jezusa, nie mają historycznego charakteru. Załóżmy jednak, że Mędrcy ze Wschodu byli postaciami realnymi z krwi i kości i przeanalizujmy, co o nich wiemy.

Tajemnica nr 1: Czy Mędrców było na pewno trzech?
Podstawowe pytanie dotyczy tego, ile w ogóle było tych Mędrców. Zauważmy jednak, że żadna z Ewangelii nam tego nie podaje. Ba, tylko Mateusz wspomina o tym wydarzeniu. Tymczasem malowidła w rzymskich katakumbach pochodzące z II/III wieku przedstawiają, że było ich dwóch, czterech bądź sześciu. Tradycja Kościoła Syryjskiego i Ormiańskiego podaje, że było ich 12, co miało symbolizować liczbę plemion Izraela bądź ilość apostołów. Nic chyba jednak nie pobije tradycji koptyjskiej, która mówi nawet o 60 cudzoziemcach. Ostatecznie najbardziej popularnym stał się pogląd, że do Jezusa przybyło tylko trzech Mędrców, bo tyle złożono darów. Jako pierwszy wśród pisarzy chrześcijańskich taką liczbę podał Orygenes. Anzelm Grün pisze, że liczba trzy jest zawsze liczbą pełnego człowieka, który rozwija w sobie trzy zakresy władzy. Bajkowi królowie zawsze mają trzech synów, co ma symbolizować duszę, ducha i ciało lub głowę, serce i brzuch. Po jakimś czasie wyruszają oni w drogę w celu odnalezienia wody życia lub uzdrawiającego leku dla chorego ojca. Jest to droga samorealizacji, którą rozpoczynają i na której przeżywają różne przygody. Sztuka widziała w przybyszach reprezentantów trzech etapów życia: młodości, wieku średniego i starości. Uczony z przełomu VII i VIII wieku, Beda Czcigodny, przypisał ich do trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki. Byli więc przedstawicielami całego ówcześnie znanego świata. O ile oczywiście faktycznie było ich trzech.

Tajemnica nr 2: Czy naprawdę byli królami?

Nie wiadomo też kim byli. Uroczystość Objawienia Pańskiego nazywana jest świętem Trzech Króli. O królach śpiewamy też w kolędach. Prawda jest jednak taka, że Pismo Święte nazywa ich całkiem inaczej. Źródłem przypisywania im królewskiej godności są prawdopodobnie słowa Psalmu 72: „Królowie Tarszisz i wysp przyniosą dary, królowie Szeby i Saby złożą daninę. I oddadzą mu pokłon wszyscy królowie, wszystkie narody będą mu służyły”. Biblia Tysiąclecia oraz większość przekładów biblijnych nazywa ich "Mędrcami ze Wschodu". Angielska Biblia Króla Jakuba również nazywa ich "mądrymi ludźmi ze Wschodu". Tymczasem w oryginalnym tekście greckim, łacińskiej Wulgacie i Biblii Poznańskiej czytamy o Magach. Przekłady jednak niechętnie podają informację, że chodzi tutaj o Magów, wszak magia jest zakazana w Biblii. Dodatkowo magowie budzą skojarzenie z brodatymi typami w szpiczastych czapkach z różdżkami, którzy pochylają się nad szklaną kulą. Nazywanie ich astrologami to zasługa interpretacji Justyna Męczennika, Orygenesa oraz Tertulina. Uważali oni, że Mateusz poprzez greckie słowo "magoi" określa ludzi posiadających astrologiczną wiedzę tajemną. Astronomia była wyjątkowo ceniona w Babilonii. Orygenes uważał ich za okultystów i czarowników, którzy pałali się praktykami magicznymi. W dzień Bożego Narodzenia wszystkie złe duchy stały się bezsilne, toteż Magowie nie mogli dłużej dłużej wykonywać swoich praktyk, które po prostu stały się nieskuteczne. Według Orygenesa było to przyczyną, dla której przybyli oni do Judei, aby oddać pokłon Zbawicielowi. Pogląd ten okazuje się jednak błędny. Mateusz w swojej Ewangelii miał raczej na myśli członków kasty perskich kapłanów religii zaratustriańskiej, których określano właśnie słowem "magoi". Byli oni uczonymi biegłymi w astronomii, matematyce i medycynie, zajmowali się też wykładaniem snów, kultem, astrologią, a także wyjaśnianiem zjawisk przyrody - czyli wszystkim tym, co robiła większość kapłanów w różnych systemach religijnych. Można to porównać do ekumenicznego akcentu Bożego Narodzenia - kapłani innych religii przemierzyli setki kilometrów w celu oddania hołdu Jezusowi. Nawet jeśli nie byli oni królami, to z pewnością można mówić, że byli zamożni. Kadzidło i mirra, podobnie jak złoto, były wówczas bardzo drogie. Tą aromatyczną żywicę z rzadkich drzew palili w swoich pałacach jedynie najbogatsi ludzie. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby mieszkańcy Betlejem wzięli cudzoziemców za królów.

Tajemnica nr 3: Jakie nosili imiona?
Kolejną tajemnicą są imiona Magów ze Wschodu. Pojawiają się one wyłącznie w apokryfach, czyli tekstach, które zrodziły się z pobożności pierwotnego chrześcijaństwa. We fragmencie zaginionej apokryficznej Ewangelii Hebrajczyków z II wieku zostali przedstawieni jako: Malchus, Caspar i Fidizarda (są oni przywódcami całego tłumu przybyszów). W tradycji syryjskiej spotykamy imiona: Kagpha, Badalilma i Badadakharida; w etipskiej: Ator, Sater i Paratoras. Dla Greków byli to: Apellicon, Amerim i Serakin. W mistycznych wizjach Anny Katarzyny Emmerich: Menzor, Sair, Teokenon. Mieszkańcy Mediolanu nadali im imiona: Rustico, Eleuterio i Dionigio. Na mozaice pochodzącej bazyliki Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie z VI wieku widzimy imiona: Kacper, Melchior i Baltazar, które są najbardziej rozpowszechnione. Imię Kacper odpowiada perskiemu Gathasparowi i oznacza podskarbiego, strażnika bądź kogoś wspaniałego. Melchior jest pochodzenia semickiego i można je przetłumaczyć jako „Król mój światłością”, bądź „Król światła”. Imię Baltazar natomiast to grecka wersja akadyjskiego imienia Bēl-šar-ușur („Belu króla strzeż!”), noszonego choćby przez syna babilońskiego króla Nabonida, wspomnianego w Księdze Daniela. Przy okazji warto tutaj wspomnieć o znanym zwyczaju pisania święconą kredą na drzwiach domów, stajni i stodół skrótu K + M + B = bieżący rok. Dawniej wierzono, że taki napis może ochronić przed złymi duchami, dzisiaj symbolicznie oznacza on mieszkanie, w którym mieszkają katolicy. Tradycyjnie twierdzi się, że są to pierwsze litery imion Magów, jednak jest to skrót od łacińskiej inskrypcji błogosławieństwa: „Christus mansionem benedicat” („Niech Chrystus błogosławi mieszkanie”). Dlatego osobiście jestem za pisaniem liter C + M + B.

Tajemnica nr 4: Z jakiego przybyli kraju?

Święty Mateusz używa w napisanej przez siebie Ewangelii uniwersalnego określenia "Wschód". W czasach Jezusa Chrystusa, jak również poprzedzających jego urodzenie, poprzez ten termin rozumiano cały obszar na wschód od rzeki Jordan - Arabię, Babilonię, czy też Persję. Według świętego Justyna i Tertuliana Mędrcy przybyli z terenów Arabii, na co wskazuje charakter przyniesionych przez nich darów. W ormiańskiej "Ewangelii Dzieciństwa" możemy przeczytać o królu Indii Gasperze, królu Arabów Baltazarze oraz królu Persów - Melkonie. Jak widać hipotezy są przeróżne, a to przecież nie jest ich koniec. Jedna z nich mówi na przykład, że wędrowcy należeli do niejakiej sekty sabianów z Harranu(obecnie jest to tureckie miasto przy granicy syryjskiej), zaś pod koniec lat 60-tych ubiegłego wieku pewien Amerykanin o nazwisku MacNamara uznał ich za esseńczyków. Legenda, że jeden z Mędrców pochodził z Afryki, ma swoje źródło w Psalmie 72, w którym mówiono o królestwie Saby(była to nazwa Abisynii, czyli współczesnej Etiopii). Również prorok Izajasz, mówiąc o darach, jakie ma otrzymać Mesjasz, wspomina o tej krainie: "Zaleje cię mnogość wielbłądów, dromadery z Madianu i Efy. Wszyscy oni przybędą ze Saby, ofiarują złoto i kadzidło"(Iz 60, 6). Co do tego, że Mędrzec był Murzynem, są jednak spore wątpliwości. Chociaż do dzisiaj nie udało się rozwiązać zagadki ich pochodzenia, wszystko wskazuje na to, że Magowie pochodzili z terenów dzisiejszego Iranu. Na ten pogląd skupia się wiele przesłanek. M.in. grecki historyk Herodot słowem "magoi" określał szczep irański. Natomiast Ksantos, Kermodoros i Arystoteles nazywali tak uczniów Zaratustry oraz kapłanów religii perskiej. Niektórzy wręcz uważają, że to Zaratustrze należy przypisać proroczą zapowiedź narodzenia się w narodzie żydowskim Króla, który wprowadzi pokój na świecie. Trzeba bowiem wiedzieć, że to w zaratustrianizmie pojawia się wizja oczekiwania na narodziny postaci, która nosiłaby tytuł Saoszjant (co w języku staroperskim oznaczało "ten, który przynosi dobro"). Miał to być wysłannik Ahura Mazdy, pojawiający się przed końcem świata w celu poprowadzenia ludzkości do ostatecznej bitwy z siłami zła - Angry Mainju. Wiara perskich kapłanów w cudownego Zbawiciela, który został zesłany przez Boga współgra z żydowską nadzieją na przyjście Mesjasza, a za razem czyni prawdopodobną wędrówkę perskich kapłanów do Judei. Być może dlatego najstarsze malowidła w rzymskich katakumbach przedstawiają Magów w strojach typowych dla Persów. Zawierają one m.in. stożkową czapkę z opadającym do przodu szpicem, tzw. czapkę frygijską(coś na wzór tej, jaką nosiły Smerfy). Ciekawostką jest to, że wizerunek postaci ubranych w perskie stroje, widniejący na froncie Bazyliki Konstantyna w Betlejem, spowodował, że wojsko perskiego króla Chosroasa w 614 roku zatrzymało się przed wejściem do tego kościoła i nie zrównały go z ziemią, jak to robili z innymi tego typu budowlami. Postacie Magów po prostu przypominali im ich ojczyznę.

Tajemnica nr 5. Weszli do szopy, jaskini, czy może do domu?
Zdziwienie uważnych czytelników może budzić lektura Ewangelii wg św. Mateusza, gdzie wyraźnie jest napisane, że Magowie oddający pokłon Dzieciątku weszli "do domu"(Mt 2, 11). Na próżno jest szukać wzmianki o ubogiej stajni(grocie) czy o zimnym żłóbku. Ba, nie ma tam nawet słowa o spisie ludności, wędrówce z Nazaretu, czy też braku miejsca w gospodach. Te okoliczności narodzin pojawiają się tylko w Ewangelii wg św. Łukasza. Ludzkość połączyła w wyobraźni te dwie opowieści, dlatego na kartkach świątecznych i w kolędach Królowie przybywają do stajenki razem z pasterzami. Jednak gdyby istniała tylko Ewangelia napisana przez św. Mateusza uznawalibyśmy, że Józef z Maryją od początku po prostu od początku mieszkali w Betlejem. Niektórzy badacze widzą w tym dwie niezależne i sprzeczne ze sobą próby powiązania Jezusa z Betlejem. Załóżmy jednak, że Mateusz pisze o wydarzeniach mających miejsce później niż te, na których skupia się Łukasz. Być może Józef nie chciał wracać do Nazaretu z noworodkiem, ponieważ tak daleka podróż byłaby wyczerpująca dla malutkiego dziecka i kobiety, która dopiero co je urodziła. Poza tym mogło mu się po prostu nie spieszyć z powrotem do Nazaretu, bo ciąża Maryi przed ślubem mogłaby być źródłem miejskich plotek. Dlatego Święta Rodzina mogła po prostu zamieszkać w Betlejem, tak, jak wielu młodych ludzi wyfruwa z rodzinnych miast i wsi i osiada gdzieś indziej. Gdy już całe zamieszanie wywołane spisem i wędrówką ludów ucichło, Józef jako wykwalifikowany cieśla, bez problemu mógł znaleźć w miasteczku pracę, z której utrzymałby swoją rodzinę. To by wyjaśniało, dlaczego Magowie weszli do domu, a nie do ubogiej stajenki. A także to, dlaczego na mozaice w Bazylice Santa Maria Maggiore datowanej na V w. mamy pokazane wnętrze domu, w którym całkiem duże już dzieciątko siedzi na kanapie wysłanej poduszką, a Trzej Mędrcy ze Wschodu składają Mu pokłon.

Tajemnica nr 6: Kiedy przybyli do Betlejem?
W wielu kościołach szopki ukazują Mędrców od razu pośród pasterzy i bydląt, chociaż jest to całkowicie niezgodne z relacją św. Mateusza. W innych zaś nie umieszcza się ich figur od początku w szopce, ale są one najpierw postawione w znacznym oddalenia i każdego dnia coraz bliżej przysuwane, aż "dochodzą" do celu 6 stycznia. Datę tę przejęliśmy od świętego Augustyna, który twierdził, że pokłon Trzech Króli odbył się 13 dni po narodzinach Chrystusach. Jednak jeżeli przyjrzymy się Ewangeliom Łukasza i Mateusza, możemy twierdzić, że Magowie przybyli na miejsce dopiero po ofiarowaniu małego Jezusa w świątyni i oczyszczeniu Maryi. Maryja dopełniła rytualny obowiązek oczyszczenia w świątyni, co wyraźnie zaznacza św. Łukasz(Łk 2, 22-35). Według prawa izraelskiego kobieta była uważana za nieczystą przez 40 dni po urodzeniu chłopca. Po upływie tego czasu przynosiła ofiarę i poddawana była rytuałowi oczyszczenia(Kpł 12, 1-8). Należałoby zatem przyjąć, że minęło przynajmniej 40 dni od narodzenia Dzieciątka do przybycia Mędrców ze Wschodu. Zastanawiające jest też to, że Herod kazał pozabijać chłopców, którzy nie ukończyli jeszcze drugiego roku życia(Mt 2, 16). Na jakiej jednak podstawie Herod przyjął takie kryterium? Mateusz w swojej Ewangelii wspomina, że władca "przywołał potajemnie Mędrców i wypytał ich dokładnie o czas ukazania się gwiazdy(Mt 2, 7). Można więc powiedzieć, że kryterium stanowiła data pojawienia się gwiazdy. Przyjmijmy zatem, że pojawiła się ona dokładnie w momencie urodzenia się Jezusa. Nawet jeżeli Królowie bardzo  szybko podążali na miejsce, to przecież zanim podjęli decyzję o podróży i dotarli na miejsce, mogło upłynąć naprawdę sporo czasu. Wszak mieli do pokonania niemały odcinek drogi. Kiedy dotarli na miejsce przestała ona już świecić. Ponownie pokazała się po wystudzeniu Magów z Jerozolimy(Mt 2, 9). W końcu doprowadziła  ich do domu, w którym  mieszkał Józef z rodziną.

Tajemnica 7: Jakie były ich dalsze losy?

Magowie przybyli ze Wschodu,  złożyli dary i po ostrzeżeniu przez anioł wracają do swoich krain, nie informując o niczym Heroda. Nie zastanawiało Was nigdy, jakie mogły być ich dalsze losy? To nagłe zniknięcie wzbudza zrozumiałe zainteresowanie. Mimo wszystko złożenie pokłonu nie sprawiło, że stali się chrześcijanami - pozostali poganami. Jednak czy to możliwe, aby umarli w pogaństwie? Arabska Ewangelia Dzieciństwa datowana na V/VI w Trzej Królowie mieli otrzymać od Maryi jedną z pieluszek Dzieciątka. Zgodnie ze swoim zwyczajem rozpalili święty ogień, aby oddać mu cześć i wyrzucili do niego pieluszkę. Jednak po wygaśnięciu ognia została ona nietknięta. Była relikwią całowaną przez Mędrców i kładzioną na ich oczy i głowy. Syryjskie i ormiańskie apokryfy twierdzą, że spotkanie z Dzieciątkiem całkowicie odmieniło życie Magów. Pomimo upływu lat nadal żyli wspomnieniami tamtej chwili. Kiedy pewnego dnia dowiedzieli się o człowieku, który przybył z Palestyny i podawał się za ucznia Jezusa (w rzeczywistości był to jeden z apostołów św. Tomasza) postanowili się z nim spotkać. Opowiedział im on o całym ziemskim życiu Chrystusa i przedstawił Jego naukę. Następnie Mędrcy przyjęli chrzest i zostali wyświęceni na kapłanów. Apostoł miał niebawem wyruszyć w dalszą drogę do Indii i potrzebował następców, którzy kontynuowaliby głoszenie Dobrej Nowiny w Persji. Krążyły legendy, że zostali biskupami i ponieśli śmierć jako męczennicy. XIII wieczny podróżnik Marco Polo wspominał o mieście Savah, w którym rzekomo pochowane są ich ciała. W podobny sposób miejsce spoczynku Trzech Króli opisał franciszkan bł. Oderyk w 1320 r., tym razem w Pordenone. Musimy jednak pamiętać, że wiele miejsc  rości sobie pretensje do posiadania identycznych relikwii. Również w kolońskiej katedrze ma się znajdować relikwiarz z rzekomymi szczątkami ciał Trzech Króli. Cesarzowa Helena, pasjonatka archeologii chrześcijańskiej, miała przywieźć do Konstantynopola relikwie Trzech Króli, które zostały odnalezione w... Jerozolimie. W VI w. cesarz z Konstantynopola przekazał je biskupowi Mediolanu - św. Eustorgiuszowi. W 1164 r, zostały one zabrane jako łup wojenny do Kolonii przez samego Fryderyka I Barbarossę. W ten sposób Trzej Królowie stali się patronami miasta.