1288. Papierosiarze z placu Trzech Krzyży

Tak się złożyło, że w kwietniu, bezpośrednio po sobie, wypadają aż dwie rocznice wydarzeń, które wpisują się w moje zainteresowania. Pierwsza z nich dotyczy rejsu słynnym "Titanicem". Natomiast druga dotyczy rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim, która przypada właśnie dzisiaj. Ta zaś łączy się szerzej z moim zainteresowaniem judaizmem oraz holokaustem. Nie pytajcie dlaczego tak - każdy ma swoje dziwactwa. 

Jak to się zazwyczaj składa, z tej okazji onet opublikował na swojej stronie kilka artykułów na ten temat. Chociaż ostatnio raczej nie popisuje się w tej kwestii, biadoląc nad losem "biednych Niemców" podczas II wojny światowej, albo przekłamując fakty dotyczące np. produkcji broni dla GROMu, to jednak dzisiejszy artykuł Krzysztofa Janii o żydowskich dzieciach, które uciekły z getta i utrzymywały się z handlu papierosami oraz gazetami, wyjątkowo mnie zaciekawił. Ech, zboczenie zawodowe. Nie wiem, ile w nim prawdy, a ile informacji wyssanych z palca, niemniej sama myśl przewodnia prezentuje się całkiem nieźle. Zresztą sami przeczytajcie:

"Mali uciekinierzy z getta byli zdani tylko na siebie. Mimo to przeżyli w okupowanej Warszawie

Historia papierosiarzy z placu Trzech Krzyży to niemal nieznany epizod okupowanej Warszawy. Grupa żydowskich sierot, która dzięki niezwykłej odwadze, pomysłowości i solidarności przeżyła okupację, mimo codziennych kontaktów z niemieckimi żołnierzami.

Dwaj Papierosiarze z placu Trzech Krzyży: Zalman(Zenek - po prawej) i Peretz(Paweł - po lewej) Hochman

W okupowanej Warszawie plac Trzech Krzyży był wyjątkowo ruchliwym miejscem. To tam mieściła się pętla tramwajowa linii "0", którą codziennie podróżowali przez Aleje Ujazdowskie niemieccy obywatele. Polacy raczej niechętnie zapuszczali się w tę okolicę, obszar ten uznawany jest za "strefę aryjską". Nieopodal placu, na ul. Wiejskiej mieściła się komenda żandarmerii, a w dzisiejszej kwaterze ZHP - koszary SS. Na dodatek, na ulicach łatwo było natrafić na mieszkających w "Soldatenheim" niemieckich żołnierzy. "Tylko stojący pośrodku kościół św. Aleksandra pozostał widomym znakiem polskości" - opisywał Józef Zysman.
Okolica, choć z pozoru niedająca szans na przeżycie żydowskich sierot, okazała się miejscem, w którym dało się funkcjonować. Wszystko zaczęło się od Joska i Teresy Szindlerów, którzy stracili w warszawskim getcie całą rodzinę podczas akcji wywózki mieszkańców do obozu w Treblince. Początki były trudne. Ukrywanie się przed Niemcami w ruinach, gdzie Joska nabawił się zapalenia stawów - stąd jego przydomek "Kulas" lub późniejsze żebranie na ulicy w niemieckiej dzielnicy. Z czasem do rodzeństwa przyłączyły się inne sieroty, m.in. 13-letni chłopiec o przezwisku "Kinol".

Zdjęcie najmłodszego z Papierosiarzy z placu Trzech Krzyży
Ben - Ziona Hadara(Bolusia). Chłopiec miał sześć lat, gdy
uciekł z warszawskiego getta

Chłopcy wspólnie przyglądali się handlującym papierosami polskim dzieciom i postanowili pójść w ich ślady. Za pierwsze wyżebrane 3 zł zakupili tzw. "swojaki" - papierosy, które z łatwością sprzedali pijanym niemieckim żołnierzom wychodzącym z "Soldatenheim". Z czasem do grupy przyłączyło się około 20 żydowskich sierot, m.in. Perec Hochman z bratem Zankiem, Szoszana Saksznajder czy Ignacy Michlengerg.
"Po przybyciu na plac Trzech Krzyży zostaliśmy najpierw przedstawieni wszystkim poszczególnym grupom sprzedawców. Wszyscy wyjaśniali, gdzie kupują papierosy i jakie ceny powinniśmy podawać, aby uniknąć konkurencji wśród sprzedawców. Cena była z grubsza uzgodniona przez wszystkich. Każdy miał swój określony rejon sprzedaży i nie wchodził na obcy teren. Bardzo szybko i my znaleźliśmy tam swoje miejsce - opisuje później swoje wspomnienia Perec Hochman w książce pt. "Mieć odwagę, by żyć".
Pomysłowość i organizacja dzieci z getta warszawskiego budzi wielki podziw. Nieletni w niemieckiej dzielnicy radzili sobie jak tylko mogli. Poza papierosami sprzedawali gazety, wódkę i bimber. Inne dzieci śpiewały w tramwajach i na ulicach, licząc na drobne od pasażerów. Ich klientami byli głównie Niemcy, którzy nie mieli pojęcia o tym, że sprzedawcami są żydowskie sieroty z getta. Wszyscy mali członkowie grupy działali wspólnie i solidarnie. To w połączeniu z tzw. "dobrym wyglądem", tj. okrągłą twarzą, jasnymi włosami i niebieskimi oczami, dawano oczekiwane rezultaty.
Zdarzały się oczywiście przypadki, kiedy dzieci musiały uciekać z tramwaju bądź ukrywać się w mieście. Ich działalność wiązała się z nieustającym zagrożeniem życia i początkowym brakiem wsparcia. Na placu Trzech Krzyży można było spotkać także Żydów o aryjskim wyglądzie, którzy ukrywali się po polskiej stronie. Zarówno oni jak i papierosiarze potrafili siebie nawzajem rozpoznać. Strach przed niewolą lub śmiercią nie pozwalał nawet na rozmowę. "Oczywiście brali nas za szantażystów i natychmiast znikali. Więcej ich nie widzieliśmy w tym samym miejscu" - pisał Hochman.
Największym problemem pozostawał jednak nocleg. Papierosiarze zmuszeni byli szukać miejsca do spania w krzakach, ruinach i pustych piwnicach. Na klatkach schodowych pomagały im polskie kobiety, które dawały pożywienie, rzadziej nocleg. Na taką pomoc dzieci mogły jednak liczyć u Zofii Kaloty z ulicy Widok, czy pani Lodzi z Saskiej Kępy. W październiku 1943 r. uciekinier z getta, Józef Zysman, związany z Żydowskim Komitetem Narodowym, natrafił na młodocianych Papierosiarzy. Mimo początkowej niechęci, postanowił pomóc sierotom. Załatwił im fałszywe "kenkarty" - dokumenty potwierdzające polską narodowość, regularnie dawał pieniądze i odzież. Sam Komitet zorganizował noclegi w polskich domach, gdy handlowanie na ulicy wiązało się z coraz większym niebezpieczeństwem. W ręce niemieckich żołnierzy wpadł "Kulas" i dwóch innych Papierosiarzy.
W 1944 r. ocalali członkowie tej grupy wzięli udział w Powstaniu Warszawskim, w którym pomagali jako łącznicy lub sanitariusze. Po jego klęsce, dzieci wraz z powstańcami dostali się do obozów jenieckich. Ci, którzy po wojnie ocaleli, emigrowali głównie do Izraela. Józef Zysman spisał swoje wspomnienia z tego okresu w książce pt. "Papierosiarze z placu Trzech Krzyży", której pełna wersja ukazała się 1969 r. w Izraelu i obecnie jest tam pozycją obowiązkową w kanonie lektur szkolnych. W 2017 wspomnienia Pereca Hochmana pt. "Mieć odwagę, by żyć" wydał Urząd Dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy. Autor otrzymał również Krzyż Kawalerski Orderu Zasługi RP od prezydenta Lecha Kaczyńskiego za udział w powstaniu warszawskim.
Członkowie i sympatycy Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie postanowili upamiętnić losy  grupy żydowskich dzieci, które przetrwały wojnę. Zainicjowali projekt umieszczenia tablicy na ścianie zabytkowej kamienicy Instytutu Głuchoniemych na placu Trzech Krzyży. Członkowie i sympatycy Gminy Wyznaniowej Żydowskiej zorganizowali zbiórkę pieniędzy na platformie zrzutka i zapraszają do finansowego wsparcia, a także przybliżenia światu dziecięcej historii z czasów drugiej wojny światowej z pozytywnym zakończeniem."

źródło: https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/powstanie-w-gettcie-warszawskim-historia-papierosiarzy-z-placu-trzech-krzyzy/d8gdt4j,79cfc278

Ciekawa historia, prawda?
Trzymajcie się ciepło.