1361. Z wizytą w Kaliszu, dawnej Calisii

W katolickim roku, poświęconym osobie świętego Józefa, wręcz nie mogłam sobie wyobrazić tego, że mogłabym nie pojechać do Kalisza, gdzie znajduje się Narodowe Sanktuarium poświęcone ziemskiemu ojcu Syna Bożego. Niestety, nic nie zapowiada tego, aby proboszcz naszej parafii planował wycieczkę w tamto wyjątkowe miejsce. W zasadzie byłam już tam z dwa razy(w 3 klasie gimnazjum oraz w maju 2010 roku), jednak teraz okazja do nawiedzenia sanktuarium była szczególna.
Postanowiłam więc sama wziąć sprawy w swoje ręce i pojechać tam indywidualnie. Jako, że nie jestem osobą zmotoryzowaną, musiałam poradzić sobie w inny sposób. Na szczęście współczesna technika pozwala zaplanować podróż komunikacją publiczną i prywatną bez wychodzenia z domu. Dzięki temu mogłam się zorientować, że na miejsce powinnam dojechać po godzinie 11. Natomiast w drogę powrotną powinnam wyruszyć pociągiem, który z Kalisza do pobliskiego Ostrowa Wielkopolskiego wyruszał o 16:05(zresztą Ostrów Wielkopolski był punktem przesiadkowym w jedną i w drugą stronę), a tam już musiałam przesiąść się na bezpośredni pociąg do Katowic. Oczywiście były też inne opcje dojazdu, ja jednak wybrałam ten z najmniejszą liczbą przesiadek.
Wczorajsza sobota zaczęła się dla mnie już o 4:30 rano. Szybko przygotowałam sobie coś ciepłego na później do jedzenia(nie ma to jak ciepłe warzywa z termosu żywnościowego zjedzone koło południa), kanapki, herbatę do termosu i do szklanki, nakarmiłam kota i udałam się w moją całodzienną wycieczkę.
Do Katowic udało mi się dotrzeć po godzinie 6:30. Jeszcze tylko musiałam przejść na dworzec kolejowy i zakupić odpowiedni bilet. Wiem, że można to zrobić przez internet, ale nie mam konta bankowego, ani nawet karty bankowej, a to chyba jest przy tym potrzebne. Na szczęście kasy biletowe działają dosyć sprawnie i niebawem trzymałam w dłoni bilet uprawniający mnie do przejazdu na trasie Katowice-Ostrów Wielkopolski. Na miejscu czekałam jeszcze godzinę, po czym nadjechał pociąg, który dowiózł mnie do miejsca docelowego.

Napis na dworcu, informujący, że dojechało się do Kalisza

Kalisz jest uważany za jedno z najstarszych miast w Polsce. Jeszcze nie tak dawno sądzono, że starożytny geograf Klaudiusz Ptolemeusz opisał je w II wieku n. e. pod nazwą Calisia. Co do tego są jednak pewne wątpliwości. Faktem jest natomiast to, że już w epoce brązu istniała w Kaliszu osada. To tu krzyżowały się drogi słynnego szlaku bursztynowego, prowadzącego z imperium rzymskiego ku wybrzeżom Bałtyku. W 1927 roku w okolicach miasta znaleziono zestaw srebrnych monet rzymskich z II i III w. Być może to wydarzenie zainspirowało Włodzimierza Wajnerta do napisania opowiadania "Pieniążek rzymskiego chłopca", które znalazło się w moim podręczniku do języka polskiego do klasy 5. 

Pieniążek rzymskiego chłopca

Objuczone, zdrożne konie wychodziły kolejno z boru. W przedwieczornej mgle ukazała się nagle na skraju puszczy duża osada wśród rozległych bagnisk nad rzeką. Domy, zbudowane z grubych, drewnianych bierwion, były pokryte trzcinowymi strzechami. Między chatami kręcili się ludzie ubrani w płócienne okrycia. Niektórzy przystawali i, przysłaniając rękami oczy od zachodzącego słońca, spoglądali w stronę nadjeżdżających koni i wozów. Nie okazywali lęki, nie uciekali w las, jak inni mieszkańcy puszczy. Widocznie nie po raz pierwszy widzieli taką karawanę.
 - Calissia – rzekł kierujący pierwszym wozem rzymski kupiec Vitalius do syna Marcusa.
 - Calissia – klasnął Markus w ręce. – A więc już niedługo dotrzemy do owego morza Północy, w którym się rodzi tajemniczy, żywy kamień – elektron!
Przed pierwszą chatą stał siwy starzec w białej szacie. Kupiec zeskoczył z wozu i pozdrowił go. Marcus z podziwem słuchał jak ojciec rozmawia ze starcem w obcym języku.
Zatrzymali się na obszernym podwórku. Marcus począł wyprzęgać konie i zdejmować z nich uprząż. Biało ubrany lechicki chłopiec – w jego wieku – wesoły i żywy jak iskra, pomógł mu napoić konie w rzece, a następnie przyniósł wielkie naręcze świeżo skoszonej trawy.
Marcus ujrzał wówczas w jego ręce wąski sierp z brązu, cienki i wygięty jak księżyc.
Widząc jego zainteresowanie, podał mu Lech z uśmiechem ów sierp. Coś szybko zagadał i pociągnął za sobą. Poszli dróżką pośród łąk ku domowi na uboczu, w którym na środku płonęło duże ognisko. Prażyły się w nim jakieś tygielki. Wokół poukładane były formy z kamienia. I tu spostrzegł Marcus płytę z wyżłobionym na niej kształtem sierpa… Pierwszy raz w życiu zobaczył, jak odlewano narzędzie z brązu.
Odlewnik lepił z wosku jakiś długi i cienki kształt. Wystawił z kąta drewniane naczynie z rozdrobnioną gliną. Oblepił nią swój model i wsunął do czeluści pieca. Po chwili wyjął z niego glinianą formę. Wosk wytopił się i wypłynął, pozostawiając wewnątrz puste miejsce. Teraz odlewnik nalał z tygielka nieco roztopionego brązu do wnętrza formy i odstawił ją na bok. Przywołał do siebie chłopców, wziął do ręki glinianą foremkę(która zdążyła już wystygnąć) i rozbił ją. Wśród odłamków wypalonej gliny leżała piękna, długa szpila z brązu o główce zwiniętej ślimakowato. Podał ją Lechowi, a ten z kolei wręczył Marcusowi.
 - To dla mnie? – ucieszył się.
W tym momencie stanął u wejścia ojciec wraz z dwoma Lechitami.
 - Spójrz, ojcze, jaką piękną szpilę zrobili dla mnie!
 - Przecież masz o wiele piękniejsze – zauważył Vitalius.
 - Tak ojcze, ale tę mam od niego – tu wskazał na Lecha – i widziałem od początku, jak ją specjalnie dla mnie sporządzano. Czy mogę mu dać ten pieniążek z głową cesarza Dioklacjana?
Rzymski kupiec skinął głową przyzwalająco i uśmiechnął się do lechickiego chłopca.

Nazajutrz skoro świt, gdy karawana wozów opuszczała osadę, zwaną przez Rzymian Calissią, a przez jej mieszkańców Kaliszem, Lech stał na pomoście nad bagniskiem i patrzył za odjeżdżającymi. Rzymski chłopiec też spoglądał ku niemu i żegnał go uniesioną wysoko ręką.
Nagle Lech krzyknął z żalem. Mały srebrny pieniążek wysunął mu się z dłoni. Stoczył się z pomostu. Przez chwilę zalśnił w blasku słońca i zniknął w bagnie…

*

Upłynęło 18 wieków. Na przedmieściu Kalisza, w ogrodzie państwa Podlaskich nad Prosną kopano rowy pod fundamenty garażu. Mały Leszek Podlaski kręcił się bezustannie między robotnikami. W pewnej chwili wskoczył do wykopu. Schylił się i po chwili pobiegł ku domowi, potrząsając zaciśniętą piąstką.

 - Mamo! – wołał – popatrz co w ziemi znalazłem! Popatrz, jaka piękna moneta!

I podał matce mały srebrny pieniążek, na którym widniała głowa Rzymianina, a wokół biegł napis: Caesar Diocletianus.

Zagubiony w prasłowiańskiej Calissii pieniążek znów zalśnił w słońcu.

Gród obronny w mieście utworzono dopiero w IX wieku, a w kolejnym został otoczony wałem obronnym. Mieściła się w nim osada targowa, którą zamieszkiwali kupcy, rzemieślnicy oraz rolnicy. W pamiętnym 2010 roku obchodził on 1850 rocznicę swojego powstania. Ciekawostką jest geneza nazwy miasta, która pochodzi od nazwy... "kał". Jednak w języku staropolskim miał on nieco inne znaczenie niż obecnie. Słowo to oznaczało po prostu błoto lub bagno. Ma to swoje uzasadnienie, ponieważ osada mieściła się na terenie iście bagienne.
W Kaliszu jest wiele ciekawych miejsc do zobaczenia, jednak z powodu ograniczonego budżetu czasu (który uległ jeszcze większemu skurczeniu poprzez moje uczestnictwo we Mszy świętej w sanktuarium św. Józefa), postanowiłam ograniczyć się do głównego rynku. Można do niego dojść na nogach(niewiele ponad 3 km od dworca), albo podjechać autobusem spod znajdującej się naprzeciwko dworca Galerii Amber(trzeba sprawdzać, które z nich jadą na Plac Jana Pawła II). Ponieważ trochę padało jak wysiadałam z pociągu, zdecydowałam się na drugą opcję. W dodatku wolę chodzić na nogach wtedy, kiedy na pewno wiem, którędy prowadzi dana droga. A więc na drugi raz zdecyduję się na ten krok.
Podróż komunikacją miejską trwała niecałe 10 minut. Na początku trochę obawiałam się tego, czy jadę we właściwym kierunku. Mój niepokój minął, kiedy autobus przejechał ulicą pomiędzy kaliskim sanktuarium, a pomnikiem Jana Pawła II - miejscami, które kojarzyłam ze wcześniejszych pobytów w tym mieście. Wysiadłam na najbliższym przystanku, który znajdował się ok. 200 m dalej. Pierwszą rzeczą, która mnie przywitała, była cudowna fontanna.

Te "gejzery" były wyrzucane spod chodnika w cyklicznych odstępach czasu

Uwielbiam fontanny, zachwyca mnie system działania każdej z nich i gdyby to było możliwe, to cały mój budżet czasowy poświęciłabym na przyglądaniu się jej. No, ale do Kalisza przyjechałam nie ze względu na fontannę, więc po zaspokojeniu pierwszych wrażeń wzrokowych ruszyłam "w miasto".

Po drugiej stronie można zobaczyć pozostałości zamku, który został wzniesiony w XIV w. z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Dwa wieki później zamek stanowił rezydencję wielkopolskich dygnitarzy, takich jak starosta generalny, kaliski wojewoda, burgrabia a także, okresowo, królów Polski. Pod koniec XVIII wieku, po pożarze Kalisza, popadł w ruinę. Wiek XIX również nie okazał się dla niego szczęśliwy - kolejni jego właściciele dokonywali systematycznej rozbiórki budynku wraz z piwnicami. W 1819 roku na jego miejscu została wzniesiona szkoła. Dzisiaj o jego istnieniu przypomina fragment muru oraz tablice informacyjne.

Pozostałość po zamku kaliskim

Tuż przy murach znajduje się szafka z książkami, które można sobie wziąć

Z tej perspektywy było widać jedną z wizytówek Kalisza, kościół p.w. św. Józefa.

Kościół został wzniesiony w 1353 roku, przebudowano go w 1790 roku. Prezentuje styl późnobarokowy, posiada jednak gotyckie prezbiterium. To tutaj znajduje się słynny obraz Świętej Rodziny. To przed nim w 1997 roku modlił się sam papież Jan Paweł II. Początki kultu św. Józefa w Kaliszu sięgają 1670 roku, kiedy za przyczyną świętego Józefa został uzdrowiony jeden z mieszkańców wsi Szulec. Znaczny rozwój kultu św. Józefa przypadł na drugą połowę XVII wieku oraz na XVIII wiek i trwa aż po dzień dzisiejszy. Samemu sanktuarium postaram się poświęcić następny wpis, a na pewno jeden z najbliższych. Tak jak pisałam na początku, trafiłam na Mszę świętą i nie mogłam oprzeć się pokusie, aby wziąć w niej udział. Tuż obok sanktuarium znajduje się uroczy park, który jest zapewne miejscem odpoczynku niejednego mieszkańca miasta.
Na placu naprzeciwko kościoła znajduje się jeszcze jeden obiekt upamiętniający wizytę Jana Pawła II w tym mieście - to pomnik papieża Polaka w towarzystwie małej dziewczynki, zapewne w domyśle Kaliszanki.

Na rynku warto zwrócić uwagę na urocze kamieniczki, które cieszą oko swoją architekturą.

Podobały mi się te klomby na placu

Czas nieubłagalnie biegł przed siebie, ani na chwilę nie chcąc się zatrzymać. Jeszcze tylko na chwilę wstąpiłam do sklepu z pamiątkami, który był "okupywany" przez rzesze ludzi ze zorganizowanych pielgrzymek, i postanowiłam powoli wracać. Jeszcze podczas jazdy autobusu postanowiłam, że z powrotem przynajmniej jeden przystanek przejdę na nogach. Wszystko dlatego, że zobaczyłam kilka obiektów, które wzbudziły moje zainteresowanie. 

Nieopodal sanktuarium św. Józefa można zobaczyć kościół garnizonowy św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa. W XVII i  XVIII wieku była to świątynia jezuicka, najzamożniejsza w całym mieście. Stanowiła perłę architektury barokowej, świadectw chwały zakonu oraz jego kontrreformacyjnej działalności. Projektantem i twórcą budowli był włoski architekt, a zarazem jezuita, Jan Maria Bernardoni. Budowla wykazuje wiele cech nowatorskich, rozwijanych później w baroku, które w kaliskim kościele pojawiły się pierwszy raz. Wtopienie kościoła w ciąg otaczających go murów i zamknięcie starej osi fasadą kościoła było dość często naśladowane. Budowę kościoła rozpoczęto w 1592 roku. W jego powstanie oraz kolegium zaangażowany był prymas Stanisław Karnkowski. On też bogato go wyposażył oraz został w nim pochowany w 1603 roku. Kiedy pod koniec XVIIII wieku kościół został przejęty przez gminę ewangelicką, rozproszeniu uległo prawie całe wyposażenie kościoła. Po II wojnie budynek świątyni został przejęty przez wojsko, przez co jej wnętrze pozostało dosyć surowe. Za to wspaniała akustyka należy do jej wielkich atutów.

Kościół garnizonowy p.w. św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa

Portal nad wejściem

"Oto stoję u drzwi i kołaczę"(Ap 3, 20)

Idąc dalej można zobaczyć fragment miejskiego ratusza. Dzisiaj żałuję, że nie podeszłam pod niego, jednak z drugiej strony, nie wiedziałam ile czasu mi to zajmie(postaram się podejść tam następnym razem). Budynek został wzniesiony w latach 1920-1925. Aktualnie nie spełnia już swojej pierwotnej funkcji(Urząd Miasta mieści się przy Dworcu Kolejowym), znajduje się w nim za to ekspozycja poświęcona dziedzictwu historyczno-kulturowemu Kalisza oraz regionu. Wystawa została przygotowana z zastosowaniem najnowocześniejszej techniki i ukazuje dzieje Kalisza od czasów najdawniejszych po współczesność.

Idąc chodnikiem wzdłuż ulicy Sukienniczej, można zobaczyć fragment klasztoru należącego do ojców Franciszkanów. Jest on najstarszym konwentem franciszkańskim w Wielkopolsce. Powstał już w 1257 r. za przyczyną księcia Bolesława Pobożnego i jego żony, Jolenty. Wkrótce rozpoczęto też budowę murowanej świątyni. Do dzisiaj zachowały się z tamtego okresu prezbiterium oraz sąsiadująca z nim kaplica. Być może w 2 połowie XIII wieku do prezbiterium dobudowano trójnawowy korpus. Średniowieczne pożary miasta wraz z kolejnymi renowacjami świątyni ukształtowały jej formę. Prace remontowe prowadzone były do 1339 roku, kiedy to powstało najstarsze, zachodnie skrzydło klasztoru. W połowie XVI wieku budynek ponownie ucierpiał w wyniku pożarów. Jednak z powodów finansowych jego odbudowę rozpoczęto dopiero pod koniec stulecia. Trwała ona do 1632 r., Pięć lat później ponownie rozbudowano klasztor. Po III rozbiorze Polski Prusacy przenieśli zakonników do klasztoru Kanoników Regularnych. Sam budynek został zaadaptowany na więzienie i znacznie przebudowany. Część budynku udało się odzyskać franciszkanom w okresie Księstwa Warszawskiego. Po długich staraniach zlikwidowano znajdujące się w nim więzienie. Kilkanaście lat później, w 1864 r., władze carskie umieściły w nim zakonników z likwidowanych konwentów franciszkańskich. Klasztor został zamknięty w 1902 roku. Jednak tylko na 16 lat, ponieważ Franciszkanie wrócili doń po zakończeniu I, a następnie II wojny światowej. Kaliski klasztor Franciszkanów Konwentualnych należy do prowincji Matki Bożej Niepokalanej w Warszawie.

Naprzeciwko klasztoru Franciszkańskiego można zobaczyć uroczy, a zarazem bardzo niepozorny budynek Filharmonii Kaliskiej. Aby do niej podejść, przeszłam przez most trybunalski na rzece Prośnie.

Filharmonia powstała z inicjatywy Andrzeja Bujakiewicza. Pierwszy koncert Kaliskiej Orkiestry Symfonicznej odbył się 19 października 1974 roku. W 1980 r. orkiestrze nadano status instytucji państwowej oraz nazwę Państwowej Orkiestry Symfonicznej w Kaliszu. W 1993 roku przekształcona została w Filharmonię Kaliską. Obok orkiestry symfonicznej działają też takie zespoły kameralne, jak kwartet smyczkowy, trio stroikowe, czy też kwintet dęty.

Ot, taka niepozorna ta Filharmonia Kaliska...

Jednym z piękniejszych obiektów w mieście, moim subiektywnym zdaniem, jest Pałac Trybunalski mieszczący się przy alei Wolności vis a vis Filharmonii Kaliskiej. Szczerze powiedziawszy to w pierwszej chwili myślałam, że to właśnie w nim znajduje się owa filharmonia. Ale nie, jest on siedzibą Sądu Rejonowego. Został wzniesiony w latach 1819-1821 i prezentuje styl klasycystyczny(odwołujący się do kultury starożytnych Greków i Rzymian) oraz empirowy(jedna z odmian klasycyzmu). Od 1964 r. widnieje w rejestrze zabytków. Pod godłem sprawiedliwości można zobaczyć napis "Suum Cuique", który tłumaczy się jako "Każdemu to, co mu się należy". W 1876 roku dobudowano dwa skrzydła oraz przebudowano część wnętrz. Na osi fasady wybudowany został dwupiętrowy portyk z czteroma parami kolumn, które podtrzymują trójkątny fronton. Przez cały okres swojego istnienia służył jako siedziba władzy sądowniczej. Przed 1939 rokiem mieścił się w nim Sąd Okręgowy, aktualnie służy za budynek Sądu Rejonowego. Ciekawostką jest, że na cokole prawego skrzydła pałacu można zobaczyć napis "Przywrócić godność prawu". Został on wykonany czarną farbą 21 listopada 1981 roku przez działaczy NSZZ Solidarność. Pomysłodawcą całej akcji był działacz opozycyjny Bogusław Śliwa, który został w 1978 roku zwolniony dyscyplinarnie z prokuratury za próbę oskarżenia funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej o morderstwo w okolicach Kalisza. Po 1990 roku rozgorzała dyskusja, czy napis powinien zostać usunięty, czy też pozostawiony na swoim miejscu. Zdecydowano postawić na drugą opcję, a w 2016 roku napis zabezpieczono szybą z grubego szkła.

Trochę krzywe zdjęcie, ale jak to powiedziała kiedyś Katka - "Krzywe zdjęcia to znak rozpoznawczy Lolka"

W zamyśle miałam sfotografować kolumny, ale przez przypadek uchwyciłam też napis "Suum Cuique"

To chyba nawiązanie do antyku

I marszałek Piłsudzki stojący na cokole przed sądem

Powoli zbliżałam się do przystanku. Po drodze podziwiałam fasady tamtejszych kamienic.

Trochę jak dzbany na wodę

Idąc wzdłuż Alei Wolność, a następnie wchodząc w plac Bogusławskiego można zobaczyć gmach teatru jego imienia (czyli Wojciecha Bogusławskiego). Teatr jest wojewódzką instytucją kultury. Został założony w 1801 roku przez swojego patrona - Wojciecha Bogusławskiego. Do dzisiaj uważany jest za honorową scenę narodową. Jest trzecim najstarszym teatrem dramatycznym w Polsce. Pierwszy, drewniany budynek teatru rozpadł się po 15 latach. W latach 30 XIX wieku odbudowano go w jego współczesnym miejscu. Niestety, spłonął w pożarze miasta wiosną 1858 r. Przez następne 40 lat przedstawienia były wystawiane w zaadaptowanej do tego celu ujeżdżalni, a następnie w prowizorycznym drewnianym teatrze zimowym. Pod koniec XIX wieku wzniesiony został neorenesansowy gmach teatru według projektu Józefa Chrzanowskiego. Jednak i on uległ spaleniu, tym razem przez Niemców podczas akcji burzenia Kalisza w 1914 wieku. Dwa lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rozpoczęto budowę nowego, obecnego budynku, który zaprojektował Czesław Przybylski. W 1936 roku nadano mu imię Wojciecha Bogusławskiego. Rok później odbyła się w nim prapremiera komedii politycznej "Von Schwindel w polskim dworze" Janusza Teodora Dybowskiego. Od 1961 roku organizowane są w nim Kaliskie Spotkania Teatralne. W 1979 roku budynek został wpisany do rejestru zabytków.

Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego

I tutaj kończy się moja przygoda ze zwiedzaniem Kalisza. Przechodząc pomiędzy kamienicami dotarłam na przystanek, z którego podjechałam pod Galerię Amber. Tam, po wyjściu z autobusu, natchnęłam się na taką ciekawą rzeźbę.

Trochę mi ona przypomina mitycznego herosa na szczudlastych nogach. Chciałam sprawdzić w internecie czy ma ona jakąś konkretną nazwę, niestety "wujek Google" milczy w tej sprawie.

Zmierzając w kierunku dworca minęłam rząd niewielkich domków, które do złudzenia przypominały mi dawne czworaki, ewentualnie parterowe familoki. Być może kiedyś były to służbowe mieszkania pracowników kolei. Trzeba przyznać, że prezentują się całkiem przyjemnie.

Również budynek dworca kolejowego "nie odstrasza". Powstał według projektu Czesława Domaniewskiego w 1905 roku, w trzy lata po wybudowaniu szerokotorowej Kolei Warszawsko-Kaliskiej, która łączyła Warszawę z Łowiczem, Łodzią, Sieradzem oraz Kaliszem. Początkowo odjeżdżały z niej pociągi do Warszawy, a z czasem do Wrocławia, Poznania, a także wielu zagranicznych miejscowości. Jeszcze pod koniec lat XX można było dojechać pociągiem z Kalisza za granicę. Ostatnim kursującym przez miasto pociągiem międzynarodowym była "Bohemia"(można było dojechać nią do Pragi).

Na placu przed dworcem kolejowym możemy zobaczyć też słonia, bynajmniej nie w składzie porcelany.

W końcu kupiłam bilet do Ostrowca Wielkopolskiego i udałam się na peron w oczekiwaniu na pociąg. Przez chwilę mój wzrok utkwił na miejskiej wieży ciśnień. A swoją drogą, wiecie może czy to, że są one umieszczane w pobliżu torów ma jakieś głębsze znaczenie?

W końcu, z małym poślizgiem, lokomotywa wjechała na odpowiedni peron. Jeszcze tylko szybkie spojrzenie na napis nad drzwiami wejściowymi do wnętrza dworca i można było pożegnać się z miastem.

Zajęłam wolne miejsce w pociągu i czekałam, aż ruszy przed siebie. Droga do Ostrowa Wielkopolskiego trwała ok. 20 minut. Tam jeszcze ok. godziny musiałam  poczekać na pociąg do Katowic. Ale i on w końcu nadjechał. Wraz z innymi wsiadłam do niego. Lektura zabranej książki umilała mi czas sprawiając, że nie dłużył się on jeszcze bardziej. 

W końcu z ciemności wyłoniły się tak bardzo mi znane zabudowania katowickiego dworca. Moja wycieczka dobiegła końca. Może i była nieco męcząca, zwłaszcza pod względem przemieszczania się, jednak będę ją wspominać bardzo dobrze. Mam nadzieję, że jeszcze kiedyś uda mi się tam pojechać i zobaczyć to, co tym razem musiałam ominąć z powodów czasowych. Dziękuję tym, którzy "towarzyszyli" mi w niej w sposób wirtualny. Ja wiem, że może niektóre moje zdjęcia są niezbyt ładne i urokliwe, ale ja i tak się cieszę, że byłam w stanie je wykonać.