Dzisiaj duszpasterstwo pojechało w góry. Bardzo chciałam z nimi jechać, także dla Księdza Niosącego Światło. Bo on jeszcze musi dojść do siebie po ostatniej infekcji, chociażby po to, aby zrobić kontrolne badania po zakończeniu ostatniej fazy leczenia. W dodatku widać, że po prostu jest słabiutki. No i jeszcze utrzymuje się u niego kaszel. A takie chodzenie nawet po niewielkich wzniesieniach, co tu nie mówić, są forsujące. Góry zaś uwielbia, jak jeszcze był zdrowy to zawsze w ferie oraz wakacje robił sobie w nie wyprawy. Podejrzewam, że musi mu być niezwykle żal, że teraz nie może, bo na razie jest nie w formie. Nie ma zaś nic piękniejszego niż widok ośnieżonych szczytów - to akurat moje, małego amatora górskich wypraw, zdanie. Myślałam, że porobię trochę fotografii, może nawet niezbyt udanych, górskich stoków i szczytów, pokażę je księdzu, może by się ucieszył... To znaczy on i tak jest z reguły taki radosny, więc może po prostu byłby jeszcze bardziej, gdyby zobaczył chociaż na zdjęciach to, czego nie może zobaczyć na żywo. Tak jak po
pielgrzymce do Kalwarii Zebrzydowskiej. Ale chyba jeszcze nie do końca wydobrzałam po mojej ostatniej infekcji, nie chciałam ryzykować pochorowania się na nowo.
Jest mi smutno też dlatego, że takie wyprawy to kapitalna okazja do rozmów z pozostałymi jej członkami, a co za tym idzie - zawiązanie nowych znajomości, umocnienie już istniejących, podjęcie wraz z innymi wspólnego trudu w tym samym celu. Trasa marszu miała być bardzo przyjemna i dla każdego. Zdaję sobie sprawę, że być może ksiądz Krzysiu na początku miałby wątpliwości, i wcale mu bym się nie dziwiła w tym konkretnym przypadku, ale w pogotowiu miałam telefon do Bacy, czy by nie mógł ze mną iść jako asystent. Przy okazji wręczyłabym mu prezent urodzinowy, a ksiądz miał by jak na tacy pokazane, że z moją kondycją nie jest jeszcze tak źle. I ostatnia okazja do dzisiejszej wyprawy w góry - to 115 rocznica wypadku, który spowodował działania zmierzające do powstania Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (TOPR). Co prawda dzisiejsza wyprawa była w bliżej nas położone Beskidy, a konkretniej na Hrobaczą Łąkę*, ale kto by mi zabronił świętować rocznicę właśnie w taki sposób?
TOPR oficjalnie funkcjonuje od 29 października 1909 roku, na mocy zatwierdzonego wówczas przez galicyjskie Namiestnictwo we Lwowie statutu. Jego pierwszym naczelnikiem został Mariusz Zaruski, który jest też autorem tekstu przysięgi składanej przez nowych członków: "Dobrowolnie przyrzekam pod słowem honoru, że póki zdrów jestem, na każde wezwanie naczelnika lub jego zastępcy - bez względu na porę roku, dnia i stan pogody - stawię się w oznaczonym miejscu i godzinie (...) i udam się w góry w celu poszukiwań zaginionego i niesienia mu pomocy". Jej treść do dzisiaj jest taka sama.
Do zadań pierwszych ratowników należało poszukiwanie zaginionych turystów i niesienie pierwszej pomocy w nieszczęśliwych wypadkach. Potrzebę istnienia takiej organizacji zaczęto dostrzegać już w II połowie XIX wieku wraz z rozwojem ruchu turystycznego w Tatrach. Chociaż na pomoc ruszali pasterze ochotnicy, to brakowało fachowej i odpowiednio wyposażonej ekipy ratowniczej. Pierwsze starania o utworzenie TOPR miały miejsce już na przełomie 1907 i 1908 r., jednak Austriacy nie chcieli wyrazić na to zgody. Przez jakiś czas funkcjonowała nawet "Straż Ratunkowa", która była namiastką TOPR-u do czasu jego oficjalnego powstania i legalizacji. Sytuacja zmieniła się w 1909 roku, kiedy pod lawiną na stokach Małego Kościelca zginął znany kompozytor, a zarazem wielki miłośnik Tatr - Mieczysław Karłowicz. A było to tak:
 |
Mieczysław Karłowicz-fotografia z publikacji pamiątkowej Mieczysław Karłowicz e Tatrach. Pisma taternickie i zdjęcia fotograficzne, Kraków 1910, Biblioteka Narodowa, licencja PD, źródło: Polona |
Tęgi mróz żelaznym uściskiem objął Tatry. Za oknem skrzył się śnieg. Mariusz Zaruski krzątał się w zakopiańskim biurze Towarzystwa Tatrzańskiego. Spokojne przedpołudnie 9 lutego 1909 roku zostało przerwane przez Irenę Karłowicz. Matka znanego kompozytora przyniosła wiadomość, że jej syn jeszcze nie powrócił z rozpoczętej poprzedniego dnia narciarskiej wyprawy na Halę Gąsienicową.
Zaruski nie miał najmniejszych wątpliwości, że sytuacja jest poważna: "Ze świętej pamięci Mieczysławem Karłowiczem niejednokrotnie bywałem w Tatrach na wycieczkach i znałem jego niezwykłą ścisłość i punktualność, która przybierała cechy jakiejś machiny automatycznej, gdy chodziło o godziny powrotu z górskiej wycieczki: ani noc, ani burza nie mogły go wtedy powstrzymać. Czynił to dla matki, aby jej oszczędzić chwil niepokoju i wyczekiwania. [...] Nie wątpiłem, że zaszedł jakiś wypadek. Lawina, lawina - dźwięczało mi w uchu; daj Boże, żeby mała przygoda".
Karłowicz był młodym, bo trzydziestoczteroletnim, ale już cieszącym się dużym uznaniem kompozytorem, autorem pieśni oraz utworów symfonicznych. Zarazem był zapalonym taternikiem i narciarzem. Swoje wędrówki dokumentował wspaniałymi, artystycznymi fotografiami. Należał do niewielkiej grupy pionierów, którzy odkrywając piękno Tatr, pragnęli przybliżyć te góry szerokim kręgom polskiego społeczeństwa. Jak mało kto zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństw grożącym turystom w górach. Wraz z Mariuszem Zaruskim planowali powołanie organizacji, której zadaniem byłoby niesienie pomocy potrzebującym.
 |
| Hala Gąsienicowa, fot. Józef Oppenheim, Muzeum Tatrzańskie, licencja PD, źródło: katalog cyfrowy muzeum |
Zaalarmowany przez panią Karłowiczową Zaruski natychmiast zorganizował wyprawę ratunkową. W Kuźnicach dowiedział się, że poprzedniego dnia kompozytor wyruszył na nartach do Czarnego Stawu Gąsienicowego, ale do tej pory nie powrócił. W związku z tym rozpoczęto poszukiwania.
 |
| Mariusz Zaruski jako oficer Wojska Polskiego, 1920, Centralne Archiwum Wojskowe, licencja PD, źródło: Wikipedia Commons |
Wyraźny ślad prowadził Stanisława Gąsienicę-Byrcyna przez Boczań, Skupniowy Upłaz, przełęcz Między Kopami ku szałasom na Hali Gąsienicowej. W jednym z nich, który pełnił wówczas rolę schroniska, ratownicy odkryli płaszcz i kuchenkę zaginionego mężczyzny. Był to wyraźny dowód, że zatrzymał się w nim na mały odpoczynek. Niestety, odciśnięte na śniegu ślady desek urywały się w ogromnej lawinie śnieżnej u podnóża Małego Kościelca. Potwierdziły się najgorsze obawy...
 |
Kamień pamiątkowy w miejscu śmierci Mieczysława Karłowicza przy szlaku prowadzącym do Czarnego Stawy Gąsienicowego, Muzeum Tatrzańskie, licencja PD, źródło: katalog cyfrowy muzeum
|
Kiedy nadszedł wieczór, Zaruski wysłał Gąsienicę-Byrcyna do Zakopanego z zadaniem sprowadzenia dwunastu górali mający przeszukać lawinisko. Sam spędził noc w samotności na Hali Gąsienicowej. Rankiem przybyła z Zakopanego grupa rozpoczęła przekopywanie zwałów śniegu. Całodzienna praca była daremna.
 |
| Wyprawa z wieńcami na miejsce śmierci Mieczysława Karłowicza, fot. Józef Oppenheim, Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, licencja PD, źródło: katalog cyfrowy muzeum |
Dopiero na drugi dzień natrafiono na zwłoki nieszczęsnego narciarza... Jego ciało zostało zwiezione do Zakopanego. Kiedy wiosną stopniały śniegi, pod Małym Kościelcem, w miejscu, gdzie odnaleziono martwego kompozytora, ustawiono kamień upamiętniający tą tragedię.
 |
| Członkowie tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia ratunkowego transportują ofiarę wypadku. Pierwszy z lewej Mariusz Zaruski, "Nowości Ilustrowane", 1912, nr 31, Biblioteka Jagiellońska, źródło: katalog cyfrowy |
 |
Mieczysław Karłowicz na szczycie Szatana w Tatrach, fotografia z publikacji pamiątkowej Mieczysław Karłowicz w Tatrach. Pisma taternickie i zdjęcia fotograficzne, Kraków 1910, Biblioteka Narodowa, licencja PD, źródło: Polona |
Śmierć znanego artysty, ale też wytrawnego i rozważnego taternika wstrząsnęła środowiskiem ludzi gór. Stała się też impulsem do przyspieszenia prac nad powołaniem służb, które ratowałyby ofiary tatrzańskich wypadków. Mariusz Zaruski zabrał się do pracy z właściwą mu energią. W prasie opublikował odezwę napisaną kilka tygodni przed śmiercią przez samego Karłowicza: "
[...] musimy stworzyć instytucję na wzór ochotniczych straży pożarnych, pogotowia ratunkowego w miastach itp., która by w każdej chwili była gotowa nieść pomoc potrzebującym jej w Tatrach. Doświadczonych taterników i przewodników sumiennych, którzy stanowić będą kadry ochotnicze i zobowiążą się na każde wezwanie czynną nieść pomoc w górach, nie zabraknie".
Wsparcie popłynęło od licznych darczyńców. Starania o nadanie przedsięwzięciu formalnych ram zostały zwieńczone dokumentem wydanym przez władze ówczesnej Galicji: "Wysokie cesarsko-królewskie Namiestnictwo reskryptem z dnia 29 października 1909 roku XIII 2135 nie zakazuje zawiązania stowarzyszenia >>Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe<<". Akcje ratownicze, dotychczas podejmowane spontanicznie przez grono ofiarnych zapaleńców, od tej chwili zyskały zorganizowany charakter. Karłowicza pośmiertnie zaliczono do członków założycieli. Pierwszym Naczelnikiem TOPRu został nie kto inny, niż Mariusz Zaruski, a w skład organizacji zaprzysiężonych zostało 11 członków. Prezesem stowarzyszenia został Kazimierz Dłuski, a siedzibą - Dworzec Tatrzański.
Takie to były początki niezwykle ważnej organizacji, jaką jest TOPR. Organizacji działającej do dnia dzisiejszego i nieustannie niosącej pomoc tym, którzy tej pomocy potrzebują na terenie Tatr.
Kolejna zmiana planów co do spędzenia dnia nie tak, jakbym chciała trochę popsuła mi humor. Nota bene mam już przerwę międzysemestralną, i chociaż muszę jeszcze zaliczyć kilka przedmiotów, to chcę też odpocząć. Bo kiedy, jak nie teraz. Ale to samo dotyczy doleczenia infekcji. Dwie ważne sprawy zostały położone na szalę, która nie chce się przechylić ani na jedną, ani na drugą stronę. To ja muszę wybrać to, co jest priorytetowe. Przecież będzie jeszcze tyle okazji wyjazdów w góry. Żal mi jedynie tych niewykonanych zdjęć. A jeszcze bardziej został on wzmocniony, kiedy zobaczyłam Księdza Niosącego Światło idącego do konfesjonału. Chyba zauważył, że coś jest nie tak, zresztą mówiłam mu w poniedziałek, że dzisiaj prawdopodobnie pojadę w góry. W zasadzie to przez to nie powinno mnie być na Mszy świętej. Aż do mnie podszedł z zapytaniem, czy wszystko w porządku. Pokiwałam tylko głową, bo mówienie jeszcze czasami powoduje u mnie kaszel. Przejechał mi dłonią po włosach i poszedł dalej. Trochę zrobiło mi się lepiej, ale tylko trochę. Bo i tak zastanawiałam się, jak to by było, gdyby ten dzień przebiegł zgodnie z moim planem. A może za bardzo tego chciałam?
źródła wiadomości o TOPR:
* Tak, tutaj nie ma żadnego błędu ortograficznego, tak to się pisze