1065. Sanktuarium w Trzebnicy - perełka polskiego baroku

Tak, tytuł trochę intrygujący, ale z drugiej strony - ten kto mnie zna, zrozumie o jaki koniec roku mi chodzi. 

Rozpoczęcie soboty o 5 rano nie zdarza się zbyt często w moim wykonaniu(co nie jest równoznaczne z tym, że wyleguję się tego dnia do późnych godzin). Wczoraj jednak był ku temu szczególny powód - parafialna pielgrzymka do Trzebnicy i Wrocławia. We Wrocławiu co prawda już byłam, i to nie jeden raz, za to sanktuarium w Trzebnicy było dla mnie nowością. I głównie z tego powodu nie mogłam się oprzeć zapisaniu na ten wyjazd.

Tuż po godzinie 6 wyruszyliśmy spod kościoła autokarem w kierunku zachodnim. Po 2,5 godzinie jazdy autostradą A4 dotarliśmy do pierwszego punktu naszej wyprawy, czyli położonej niedaleko Wrocławia Trzebnicy. To właśnie w tej niewielkiej miejscowości znajduje się bazylika św. Jadwigi, którą należy kojarzyć z postacią św. Jadwigi Śląskiej. Zresztą w środku świątyni, tuż za bocznym ołtarzem, znajduje się trumienka z pierwszą Polką, która została podniesiona do godności świętej. To właśnie przy niej została odprawiona msza święta za uczestników pielgrzymki. Samą bazylikę trudno jest też przeoczyć, gdyż znajduje się w samym centrum miasta, tuż przy rynku głównym.

Tak jak pisałam, z powyższym klasztorem ściśle jest związana postać świętej Jadwigi Śląskiej, której liturgiczne wspomnienie przypada 16 października. Został on ufundowany na początku XIII wieku przez księcia Henryka Brodatego za namową jego żony, Jadwigi. Był pierwszą w Polsce siedzibą zakonu żeńskiego, a przeznaczono go dla sprowadzonych z Bambergu cysterek. W akcie fundacyjnym książę Henryk zaznaczył, że klasztor ten został zbudowany na jego gruntach za jego pieniądze i ma służyć zbawieniu duszy ojca, jego samego oraz bliskich. Wiadomość o założeniu klasztoru trzebnickiego jako fundacji została przekazana w bulli papieża Innocentego III z listopada 1202 roku. Na jej mocy papież wziął kościół pod szczególną opiekę. Wprowadzenie sióstr z Bambergu odbyło się rok później i zostało przeprowadzone przez biskupa wrocławskiego.

Zakon podlegał pod cystersów z Lubiąża. W latach 1208-1219 powstał jeden z pierwszych w naszym kraju kościołów ceglanych. Wybudowano go w stylu gotyckim. Szczególnie ważnym jego elementem, również od strony architektonicznym, jest kaplica św. Jadwigi, należąca do pierwszych w Polsce budynków wybudowanych w całości w stylu gotyckim. Uważana jest też za najwybitniejszą budowlę XIII - wiecznej Polski. Umieszczone są w niej szczątki św. Jadwigi.

Znaczenie klasztoru wzrosło wraz ze wstąpieniem do niego córki władców Śląska - Henryka I Brodatego oraz Jadwigi. Ponadto wychowywały się w nim i mieszkały przez kilka lat królewny czeskie: Agnieszka, późniejsza święta oraz jej siostra Anna, przyszła żona Henryka Pobożnego. 

Najazdy husytów, dewastacja klasztoru i majątków klasztornych oraz zniszczenia dokonane przez węgierską armię Korwina zapoczątkowały okres jego upadku. Uwikłały go spory religijne związane z rozprzestrzenianiem się protestantyzmu. Z nielicznych dzieł sztuki z XVI w. przetrwała głównie wczesnorenesansowa chrzcielnica i kilka epitafiów. Klasztoru nie oszczędziły również liczne pożary. W wyniku tego z marca 1486 roku spłonęły m.in. ornaty, relikwiarze, książki, kielichy, pacyfikały, organy i inne drogocenne przedmioty. Same siostry cysterki cudem się z niego uratowały. Następne daty pożarów, które zostały odnotowane, wskazują na rok 1505 i 1595, w ich wyniku tylko część klasztoru uległa spaleniu.

Wzrastająca zamożność Śląska wraz z jego rekatolizacją po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, a także przełomowa dla sojuszu habsbursko-polskiego zwycięska wojna z Turcją stworzyły bazę dla zwiększenia się kultu św. Jadwigi. Identyfikowali się z nią tak samo Polacy, jak i wyznający katolicyzm Habsburgowie. Pierwsze prace nad renowacją świątyni zaczęły się w 1676 roku, a jej barokizacja nastąpiła w dwóch etapach.

Pierwszy z nich przypadł na lata 1680 - 1685. Po ustanowieniu przez papieża Innocentego XI dnia św. Jadwigi jako święta powszechnego w całym Kościele katolickim, zakon rozpoczął pierwsze prace artystyczne w kościele. Miało to na celu ożywienie ruchu pielgrzymkowego i umocnienie religii katolickiej w regionie. Najważniejszym ich etapem było wyeksponowanie grobu św. Jadwigi w kaplicy, której patronowała. Marmurowy sarkofag z rzeźbą świętej przykryty baldachimem, który jest wsparty na 14 kolumnach, został wykonany przez krakowskiego rzeźbiarza, Marcina Bielawskiego w 1680 r.

Pięć lat później kaplica została wyposażona w ambonę. Jednocześnie Jakub Bielawski, syn Marcina, wykonał marmurowy sarkofag dla księcia Henryka I Brodatego oraz wielkiego mistrza krajowego w Prusach, Inflantach, Niemczech oraz zakonu krzyżackiego, Feuchtwangena. Spoczywające wcześniej oddzielnie szczątki obu władców zostały przeniesione w jedno miejsce. Ich wspólny pochówek miał symbolizować triumf chrześcijaństwa nad islamem. Zostało zamówionych 20 obrazów olejnych, które przedstawiały życie św. Jadwigi oraz obraz "Męczeństwo św. Bartłomieja"(znajduje się teraz w jednym z ołtarzy bocznych. Wykonano też szereg ołtarzy, niestety do czasów współczesnych zachował się tylko jeden w kaplicy św. Jadwigi. W 1690 r. dobudowano jeszcze północną kruchtę. Próbowano też odnowić bardzo zaniedbały klasztor. Jednak naprawa zniszczonych budynków, zbudowanych w niemodnym stylu romańskim i bardzo małych, okazała się bardzo kosztowna. Dlatego w 1697 r. wyburzono stary klasztor, a w jego miejsce zaczęto budować dwukrotnie większy budynek.

Drugi etap barokizacji kościoła miał miejsce w latach 1730 - 1760. Ołtarze główne bazyliki, kaplicy św. Jadwigi oraz wszystkie boczne ołtarze zostały zastąpione nowymi, wyrzeźbionymi w stylu rokoko. Zbudowano też monumentalną ambonę w tym samym stylu, a także zamówiono szereg mniejszych prac, np. chrzcielnicę. Główne prace rzeźbiarskie(główny ołtarz bazyliki, ambona, całopostaciowe rzeźby św. Jadwigi i św. Elżbiety przed wejściem do prezbiterium) zostały wykonane przez Mangolda. Ten sam artysta jest autorem alabastrowej figury św. Jadwigi, umieszczonej na jej sarkofagu oraz jednego z bocznych ołtarzy świątyni. Dodatkowo w kaplicy św. Jadwigi pojawiło się sporej wielkości epitafium poświęcone księżnej legnicko-brzeskiej, Karolinie. Najważniejsze obrazy z tego okresu("Wniebowzięcie NMP" oraz "Trójca Święta" w ołtarzu głównym, "Opatki trzebnickiej Gertrudy" i "Śmierć św. Jadwigi" w prezbiterium oraz "Śmierć św. Benedykta" w jednym z bocznych ołtarzy kaplicy św. Jadwigi) zostały wykonane przez holenderskiego malarza, Christiana Bentuma. Obrazy "Święta Anna" i "Święty Józef" wyszły spod pędzla niemieckiego malarza, Felixa Schefflera. Zachowało się też kilka obrazów ołtarzowych. Podjęte zostały prace poza budynkiem kościoła: wybudowano Kalwarię usytuowaną na wzgórzach wokoło oraz ustawiono przed świątynią barokową kolumnę z Nepomucenem na szczycie. Podjęta została decyzja o budowie dużej wieży kościelnej w miejscu głównego wejścia w stylu romańskim.

Ołtarz przed sarkofagiem św. Jadwigi Śląskiej

Zniszczenia husyckie wraz z barokizacją skutkowały prawie całkowitą zagładą wyposażenia gotyckiego, z którego zachowały się nieliczne elementy, np. rzeźba Matki Boskiej z XV w. oraz obraz ołtarzowy przedstawiający Matkę Bożą z Dzieciątkiem.

Mimo zakończenia głównych prac budowlanych, sytuacja gospodarcza klasztoru w drugiej połowie XVIII wieku uległa znacznemu pogorszeniu. Po zajęciu Śląska przez protestanckie Prusy władze nadały Trzebnicy niezależność gospodarczą i sądowniczą od klasztoru. Na początku XIX wieki klasztor uległ sekularyzacji, którą przeprowadzono w całych Prusach. Wkrótce wszystkie wartościowe przedmioty należące do klasztoru zostały sprzedane bądź wystawione na licytacje. Były one najczęściej nabywane przez podwładnych klasztoru, którzy chcieli, aby stanowiły one pamiątki po dawnym opactwie. Wiele z nich zostało wywiezionych do Wrocławia i umieszczonych w zabudowaniach klasztoru na Piasku oraz w Muzeum Sztuki Rzemieślniczej.

W XIX wieku kościół działał jako parafia, zaś klasztor zamieniono na obóz jeniecki dla Rosjan walczących w wojnach napoleońskich, następnie na lazaret i mieszkania dla urzędników, a od 1817 roku, przez czterdzieści lat, mieściła się w nim fabryka sukiennicza. Planowano również utworzyć w nim więzienie, co jednak nie doszło do skutku. Niezagospodarowana część klasztoru została w końcu wykupiona przez joannitów, a następnie reszta klasztoru została odkupiona przez boromeuszki. Oba zgromadzenia urządziły szpitale, po czym joannici odsprzedali swój udział boromeuszkom.

Na początku XX wieku odrestaurowano bazylikę - została odnowiona ambona w kaplicy św. Jadwigi, na wieży zamontowano duży zegar wraz z kutymi, ozdobnymi kratami. Zbudowano też chór muzyczny, na którym umieszczono organy. 

19 stycznia 1945 roku, wraz ze zbliżającym się frontem, wydano rozkaz o ewakuacji ludności cywilnej zamieszkałej po prawej stronie Odry oraz siostrom boromeuszkom. Ówczesna przełożona generalna zgodziła się tylko na wyjazd tych sióstr, które zostały powołane do czynnej służby wojskowej. Pozostałe miały pozostać w klasztorze i pomimo zagrażającego im niebezpieczeństwa, służyć chorym i szukającym schronienia. W kwietniu tego samego roku polskie władze administracyjne przejęły od wojskowej władzy radzieckiej szpital sióstr boromeuszek, ustalając jego nazwę na Polski Powiatowy Szpital w Trzebnicy. 

Po II wojnie światowej została udostępniona w celach turystycznych ukończona w 1214 roku trójnawowa krypta św. Bartłomieja. Można w niej zobaczyć nagrobną płytę księcia oleśnickiego Konrada II datowaną na początek XV wieku, ołtarz i wolno stojące rzeźby barokowe.  

Ołtarz za sarkofagiem św. Jadwigi

Figura św. Jadwigi Śląskiej

Nie zdążyliśmy zwiedzić całego sanktuarium, które ma charakter międzynarodowy(czyli taki jak znana nam wszystkim Fatima czy Lourdes), bo po prostu mieliśmy za mało na to czasu. To co rzuciło mi się w oczy, oprócz charakterystycznego dla baroku przepychu i wspomnianego wcześniej sarkofagu, to znajdująca się po lewej strony ołtarza głównego posąg św. Jadwigi z charakterystyczną makietą klasztoru u jej stóp oraz krzyżem trzymanym w prawej dłoni, czyli jej atrybutami.

Drugą taką rzeczą, która mnie urzekła była kaplica św. Jadwigi Śląskiej, nad którą góruje piękny balkon dla chóru złożonego z sióstr. Na prawo, tuż obok wejścia na zakrystię, znajduje się cudowna ambona, z której głoszono kazania po polsku(chociaż, jak pamiętamy z lekcji historii, tamte tereny znajdowały się na ziemiach niemieckich). Natomiast naprzeciwko sarkofagu ze św. Jadwigą Śląską można zobaczyć ołtarz wzorowany na tym, który możemy zobaczyć w klasztorze na Jasnej Górze(jednak nie w Kaplicy Cudownego Obrazu, ale w głównym kościele).

Na koniec zwiedzania trzebnickiego sanktuarium udaliśmy się do dwupiętrowej zakrystii wybudowanej w stylu romańskim, gdzie urządzono muzeum. Jest to zarazem ostatni zachowany fragment pierwotnego klasztoru. Znajdują się w niej cenne zbiory sztuki sakralnej od XIII wieku po czasy współczesne. Najciekawszymi z nich są chyba relikwiarz z czaszką św. Jadwigi oraz barokowa kołyska dla malutkiego Jezuska.