1482. Zawód nauczyciela w okresie międzywojennym

14 października tradycyjne obchodzony jest Dzień Edukacji Narodowej, zwany także Dniem Nauczyciela. To odpowiednia chwila na to, aby podziękować nauczycielom trud włożony nie tylko w naszą edukację, ale i wychowanie. Jednak czy nauczyciel to tylko osoba pracująca w szkole i przedszkolu? Bardzo mi się podoba stwierdzenie, że np. taki terapeuta zajęciowy po trochu też jest takim nauczycielem, nawet jeżeli nie jest pedagogiem z wykształcenia - wszak zajmuje się andragogiką, czyli edukacją dorosłych, niepełnosprawnych ludzi. Również nasi rodzice/opiekunowie są naszymi pierwszymi nauczycielami - to oni nauczyli nas chodzić, to od nich poznawaliśmy pierwsze słowa i prawdy o otaczającym nas świecie. Właściwie listę osób, które nas czegoś uczą i w jakiś sposób nas wychowują można rozwijać w nieskończoność i każdy z nas może do niej coś sam dopisać.
Współcześnie zawód nauczyciela cieszy się raczej średnim prestiżem. Z jednej strony wina nauczycieli, którzy bardzo szybko się wypalają, oczekują kokosów na wierzbie i niekiedy prowadzą zajęcia na odczepkę. Ze zgrozą odkryłam, z jaką niechęcią wypowiadają się o zawodzie, do którego powinni mieć powołanie. Tak jakby nie dopuszczali do siebie myśli, że do wszystkiego trzeba dojść stopniowo, że nie od razu Kraków zbudowano, że w każdym zawodzie są wzloty, ale też upadki. Z drugiej strony społeczeństwo ma dziwną wizję zawodu nauczyciela i widzi w nim osobę, która nie dość, że nie pracuje 40 godzin tygodniowo, nie dość, że ma wolne w przerwy świąteczne, ferie i wakacje (ciekawe, na jakiej podstawie to wysnuli), nie dość, że aktualna jakość kształcenia jest na coraz niższym poziomie, to jeszcze narzekają, że jeszcze im źle. Myślę, że te zarzuty są na wyrost, ale czuje się mały wstyd za jednych(nauczycieli) i za drugich(społeczeństwo), kiedy jest się na kierunku pedagogicznym i słyszy takie rzeczy.
Tymczasem nie zawsze tak było. Zapraszam Was w podróż do mojej ulubionej epoki literackiej i historycznej - dwudziestolecia międzywojennego(no dobrze, lubię go na równi z czasami pozytywizmu), kiedy zawód nauczyciela cieszył się naprawdę dużą renomą. Wsiadajmy więc w naszą kapsułę czasu i cofnijmy się w niej o dobre 100 lat...

Nauczyciele w przedwojennej Polsce. Czy ich zarobki i prestiż zawodu były wysokie?

Nauczyciele w przedwojennej Polsce należeli do uprzywilejowanych grup zawodowych. Wszystko dlatego, że sanacja widziała w nich partnera w reformie państwa. Relatywnie wysokie zarobki uzupełniły liczne przywileje i obowiązki. Nauczyciele cieszyli się też powszechnym autorytetem.

Dzieci i nauczyciel w sali lekcyjnej, lekcja matematyki - Narodowe Archiwum Cyfrowe/Polski portal historyczny - historia.org.pl

Wynagrodzenie nauczycieli - jeżeli chodzi o zarobki, nauczyciele byli podzieleni, podobnie jak administracja publiczna, według grup uposażenia. Znamienne jest, że władza traktowała kadrę oświatową na równi z administracją publiczną. W dodatku w przedwojennej Polsce nauczyciele byli darzeni dużym szacunkiem nie tylko ze względu na odbiegające znacznie od większości społeczeństwa wykształcenie, ale też dlatego, że szkoła stanowiła jeden z elementów scalających dopiero co odradzające się państwo. Wynagrodzenie nauczycieli było ponadprzeciętne, szczególnie na wsiach i w małych miejscowościach. Większość z nich zarabiała... 210 zł na miesiąc, co w tamtejszych czasach było dość wysoką pensją. Konstytucja marcowa gwarantowała natomiast darmową naukę na poziomie szkół powszechnych.

Uczniowie szkoły powszechnej im. Św. Wojciecha w Krakowie, 1932 r. - Domena publiczna/Polski portal historyczny - historia.org.pl

Ile było nauczycieli? - kadra nauczycielska była zdecydowanie mniejsza niż obecnie. Wynikało to z różnicy w ludności, mniejszej liczby szkół oraz z samego systemu oświaty. Kolejne rządy starały się rozszerzać sieć szkół, ponieważ u progu niepodległości warunki lokalowe były bardzo złe. W dodatku często bywało tak, że jeden nauczyciel uczył kilku, a nawet wszystkich przedmiotów. Wynikało to z braków kadrowych. Problem ten był widoczny szczególnie na wsi, gdzie bywały duże problemy ze znalezieniem chętnych do tego zadania. Dochodziło wręcz do sytuacji, gdy jeden nauczyciel przypadał na jedną klasę, która liczyła i 60 uczniów(nawet 86 % szkół na terenie byłego Królestwa Bożego miało tylko jedną klasę i jednego nauczyciela). Co więcej, szczególnie na wschodzie Polski, spora część dzieci nie była nawet objęta obowiązkiem szkolnym. Na szczęście sytuacja ta z każdym rokiem ulegała poprawie, a to zaś przekładało się na coraz większą liczbę etatów nauczycielskich. W 1924 r. nauczycieli szkół powszechnych, specjalnych i przedszkoli było 63 886, natomiast w 1939 roku liczba ta wzrosła do 77 693. Liczba kobiet i mężczyzn pracujących w zawodzie nauczyciela była mniej więcej równa. A wyzwania pedagogiczne były ogromne - w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości analfabetyzm na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego dochodził do 60%, w Galicji było to 40%. Najlepiej sytuacja ta wyglądała na ziemiach byłego zaboru pruskiego - tam liczba analfabetów sięgała zaledwie 5%.

Wykres liczby dzieci uczęszczających do publicznych szkół powszechnych w powiecie częstochowskim w latach 1923 - 1928 - Domena publiczna/Polski portal historyczny - historia.org.pl

Zarobki w Polsce w 1939 r - Domena publiczna
/Polski portal historyczny-historia.org.pl

Grupy uposażenia i zarobki - pensje nauczycieli, podobnie jak wynagrodzenia urzędników, podzielone zostały wedle grup uposażenia. Było ich łącznie dwanaście(od I do XII). W pierwszej grupie zarobki były największe, natomiast w dwunastej - najniższe. Nauczycielskie etaty były zaszeregowane w ramach grup XI - IV. Grupa zaszeregowania wiązała się z typem szkoły oraz ścieżką awansu. Początkowe, najniższe wynagrodzenie nauczycielskie wynosiło 130 zł. Jednak największa liczba nauczycieli (prawie 33 tysięcy) zarabiało w ramach grupy IX. Oznacza to, że otrzymywali dochód w wysokości 210 zł. To zaś, w przełożeniu na współczesne standardy, było bliskie dzisiejszemu przeciętnemu wynagrodzeniu w większych miastach. Takie wynagrodzenie pozwalało na całkiem niezłe życie na średnim poziomie. Zarazem była to suma, o której robotnicy przemysłowi i rolni mogli sobie tylko pomarzyć. Tak samo jak we współczesnych czasach, również w II RP nauczyciele opłacani byli przez władzę centralną. Dla porównania przeciętne zarobki miesięczne w 1935 r. robotników objętych ubezpieczeniem emerytalnym w ZUS wynosiły odpowiednio 102,77 zł dla mężczyzn oraz tylko 53,32 dla kobiet. Natomiast według danych pochodzących ze "Statystyki Pracy" górnicy pracujących w kopalniach węgla kamiennego, otrzymywali przeciętnie wynagrodzenie miesięczne mieszczące się w granicach 193,37 zł, natomiast ci, którzy pracowali pod ziemią, otrzymywali średnio 246,17 zł. A zatem łatwo zauważyć, że większość nauczycieli pracujących w dwudziestoleciu międzywojennym miała zarobki zbliżone do dochodów górników.

Obowiązki i przywileje nauczycieli - zawód nauczyciela przed wybuchem II wojny światowej cieszył się dużym szacunkiem. Podobnym uznaniem cieszyły się zawody kolejarza, wojskowego, policjanta, sędziego, czy też prokuratora. Autorytarna władza sanacyjna wiedziała, że szanowani i dobrze uposażeni nauczyciele będą ich sojusznikami w planie reformy państwa. Rola nauczycieli była podkreślona przez obowiązki, jakie zostały na nich nałożone Ustawą o stosunkach służbowych nauczycieli(pragmatyka). Można było z niej wyczytać, że "Nauczyciel obowiązany jest wiernie służyć Rzeczypospolitej i w tym duchu wychowywać młodzież, przestrzegać ściśle ustaw i rozporządzeń, pełnić obowiązki swego zawodu gorliwie, sumiennie i bezstronnie oraz dbać według najlepszej woli i wiedzy o dobro sprawy publicznej, szczególnie w zakresie wychowania i nauczania powierzonej sobie młodzieży i spełniać, co temu służy, a unikać wszystkiego, co by mu mogło szkodzić"(art. 27). W myśl powyższego wobec nauczyciela, który nie wywiązywał się ze swoich obowiązków, mogło zostać wszczęte specjalne postępowanie dyscyplinarne. We wspomnianej ustawie znalazło się wiele zapisków przyznających nauczycielom liczne przywileje. Np. przy pełnieniu obowiązków służbowych służyło im prawo do ochrony przyznanej urzędnikom państwowym ustawami karnymi. Dodatkowo Skarb Państwa zapewniał nauczycielowi i jego rodzinie należytą opiekę lekarską wraz ze środkami leczniczymi. Uposażenie oraz dodatkowe wynagrodzenie nauczyciela mogło być zajęte sądownie lub administracyjnie tylko do wysokości 1/5, a w przypadku zasądzonych alimentów - do 2/5. Nauczyciele w ciągu pierwszych 20 lat pracy miał prawo do otrzymania pięciomiesięcznego urlopu w celu dalszego kształcenia zawodowego. Nauczyciele byli też uprawnieni do używania urzędowego tytułu zgodnie z zaszeregowaniem. Ciekawostką jest, że w obrocie były zarówno tytuły z męską, jak i żeńską końcówką: dyrektor - przełożona, kierownik - kierowniczka, profesor - profesorka, asystent - asystentka, instruktor - instruktorka.

Uroczystość poświęcenia budynku Szkoły Powszechnej im. Prezydenta RP przy ul. Okopowej w Warszawie - Domena publiczna/Polski portal historyczny - historia.org.pl

Dodatki funkcyjne i służbowe w szkolnictwie - w szkolnictwie na dodatek do wynagrodzenia mógł liczyć głównie dyrektor szkoły. Otrzymywał on, w zależności od typu szkoły, od 5 do 150 zł(w tym dyrektor szkoły powszechnej otrzymywał od 5 do 50 zł, a dyrektor szkoły średniej - od 100 do 150 zł).

Dzieci i nauczyciel w sali lekcyjnej, lekcja matematyki - Narodowe Archiwum Cyfrowe / Polski portal historyczny - historia.org.pl

Wszystkim nauczycielom odwiedzającym mój blog życzę wszystkiego co najlepsze i najwspanialsze. Ambicji możliwych do zrealizowania, osiągnięcia wymierzonych sobie celów oraz niewyczerpanych pokładów cierpliwości dla swoich podopiecznych.