1127. Gorzkie Żale - 300 lat polskiej tradycji

Moja fascynacja nabożeństwem Gorzkich Żali sięga gdzieś 4 lub 5 klasy szkoły podstawowej, kiedy mama po raz pierwszy zabrała mnie na nie do kościoła. Czy to dlatego, że usilnie ją o to prosiłam, czy też stało się to przez przypadek - tego już nie pamiętam. Faktem jest jednak to, że już po pierwszym razie tak bardzo mi się ono spodobało, że potem nie mogłam sobie wyobrazić okresu Wielkiego Postu bez uczestnictwa w tym niezbyt popularnym wśród dzieci i młodzieży, zwłaszcza w mieście, nabożeństwie.

Pamiętam jak w pierwszej klasie gimnazjum na pytanie księdza-katechety o moje ulubione nabożeństwo odpowiedziałam, że są to Gorzkie Żale. Oraz jakie zrobił wielkie oczy, gdy zaczęłam recytować mu z pamięci poszczególne części. Znam oczywiście melodię, na jaką się je śpiewa(przynajmniej w mojej parafii), ale łatwiej mi było powiedzieć wszystko niż zaśpiewać. Biedny, aż skontaktował się z księdzem-katechetą z mojej parafii, bo nie dowierzał, że zaledwie trzynastolatka może świadomie brać udział w tym nabożeństwie. Nie chcę sobie wyobrażać, co musiał sobie o mnie pomyśleć, kiedy usłyszał, że owszem, chodzę na Gorzkie Żale, i to nie od tego roku. 

Gorzkie Żale towarzyszyły mi nie tylko podczas nauki w szkole podstawowej i gimnazjum(zresztą, do dopuszczenia do sakramentu bierzmowania w naszej parafii musieliśmy "zaliczyć" kilka z każdych nabożeństw), ale też podczas nauki w liceum, na studiach i nauki w szkole policealnej. Nieraz szłam na nie prosto ze szkoły, a nawet się z niej urywałam, żeby na nie zdążyć. Co prawda kilka razy opuściłam je, z reguły jednak starałam się na nich być. 

W tym roku też byłam, dwa razy. A potem weszły rozporządzenia w związku z walką z koronawirusem. No i siłą rzeczy musiałam zrezygnować z udziału w nich w kościelnej wspólnocie. Ale to nie oznacza, że zrezygnowałam z nich całkowicie. Nie jest łatwo zmienić 17-letniej tradycji. Dlatego staram się samodzielnie odprawić zarówno nabożeństwo Drogi Krzyżowej, jak i Gorzkich Żali. Nie jest to łatwe, chociaż we świadomości wielu katolików musi to zrobić ksiądz. Prawda jest jednak inna - jeżeli do sprawowania nabożeństwa nie jest potrzebna Msza święta, to z powodzeniem możemy je odprawić w domowym zaciszu. W ostatnim czasie wiele parafii oferuje nabożeństwa on-line, co też jest pewnym "zamiennikiem" uczestnictwa w nich w kościele.

A co powinno się wiedzieć o nabożeństwie Gorzkich Żali?

Gorzkie Żale są nabożeństwem pasyjnym, którego powstanie datuje się na początek XVIII wieku. Przyjmuje się, że właśnie wtedy ksiądz Wawrzyniec Benik, należący do zgromadzenia księży misjonarzy Wincentego a Paulo, napisał tekst nowego nabożeństwa, jak też na podstawie Godziny czytań opracował jego strukturę. Gorzkie Żale są wyłącznie naszą polską, rodzimą tradycją. Od ok. 300 lat ożywiają pobożność poprzez gromadzenie wiernych na rozważaniu Męki Pańskiej.

Na nabożeństwo Gorzkich Żali składają się trzy części poprzedzone pobudką. Każda z nich składa się z: Intencji, Hymnu, Lamentu duszy nad cierpiącym Jezusem oraz Rozmowy duszy z Matką Bolesną. Treść śpiewów dotyczy poszczególnych etapów cierpienia Chrystusa, zaczynając od Jego modlitwy w Ogrojcu, a kończąc na skonaniu na Krzyżu. Całość jest rymowana, dzięki czemu łatwo jest przyswoić, zapamiętać i wyśpiewać. Pobudkę często nazywa się też "Zachętą", ponieważ jej zadaniem jest rozbudzenie wiernych do kontemplacji nad cierpieniem Syna Bożego. Jest to bardzo piękny, a zarazem poetycki tekst zawierający prośbę Boga o przenikające żal, który rozpaliłby ludzkie serca.

Melodia nabożeństwa wywodzi się ze starych polskich pieśniach pasyjnych(np. "Jezusa Judasz przedał", "Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie") jak też na średniowiecznych melodiach, które obowiązywały w liturgii. Duża popularność nabożeństwa idąca w parze z brakiem konsekwencji w odwzorowaniu oryginalnej melodii skutkowało jej wielkim zróżnicowaniem. Powstało wiele wariantów melodycznych i wersji lokalnych. Pomimo starań o ujednolicenia melodii i zapisu w śpiewnikach diecezjalnych, do dnia dzisiejszego w wielu parafiach melodie poszczególnych części Gorzkich Żali znacząco różnią się od pierwowzoru. Z jednej strony można uważać to za efekt uboczny zaniedbania pierwowzoru, ale z drugiej można w tym upatrywać swojego rodzaju bogactwo kulturowe.

Istotnym elementem, dziś już trochę zatraconym, to pierwotna forma Gorzkich Żali będąca dialogiem. W tradycji kościelnej bardzo często podkreślana jest kluczowa rola tej formuły - śpiewy mające w liturgii pierwszeństwo wobec innych to właśnie tzw. dialogi z ludem. Od wieków Liturgia Godzin śpiewana jest w formie dialogowym. Wszak Pismo Święte w wielu miejscach przedstawia nam potrzebę osobistego dialogu Boga z człowiekiem, czyli modlitwę. Wiele z nas zdaje się żyć w świecie, w którym już dawno zapomniano jak rozmawiać z drugim człowiekiem z poszanowaniem jego poglądów, jak wyrażać swoje poglądy czy wręcz jak komunikować się z innymi. Niewiele z nas słucha osób, z którymi rozmawia, skupiając się raczej na sobie i swoich potrzebach. A może po prostu nie rozumiemy czym właściwie jest dialog i dlatego nie umiemy go prowadzić?

Wskazówką ku zrozumieniu tego może stać się jedna z części Gorzkich Żali - Rozmowa duszy z Matką Bolesną. Podobnie jak modlitwy brewiarzowe śpiewa się z podziałem na dwa chóry, również tutaj występuje dialog. Przyjmuje się, że kobiety powinny śpiewać parzyste zwrotki(1, 3, 5), natomiast mężczyźni nieparzyste(2, 4, 6). Rozmowa, gdzie wysoki, przenikliwy, donośny, płaczący chór składający się z żeńskich głosów wypowiadających słowa Maryi, która ubolewa nad Męką Syna i kontrastujący z nią niski, spokojny, współczujący, współcierpiący, wyrażający troskę, a zarazem dający oparci głos męski, który wypowiada słowa Duszy, czyli wiernych. Ten dialog uzmysławia i daje głębsze wyobrażenie wiernych, jakby sami uczestniczyli w Męce Zbawiciela wraz z odtwarzaniem tych wydarzeń, będąc ich naocznymi świadkami, co jeszcze bardziej podkreśla emocjonalny i obrazowy charakter tego nabożeństwa. Jakże ludzki wydźwięk ma to wzajemne przenikanie się zrozumienia, współczucia, pocieszenia, płaczu, bólu, lęku i strachu. Bo któż z nas w którymś momencie swojego życia nie chciałby powtórzyć za Matką Boską:

"Co mnie pytasz?

Wszystkam w mdłości,

Mówić nie mogę z żałości.

Krew mi serce zalewa"(Cz. 1 GŻ, zwr. 2 Rozmowy duszy z Matką Bolesną)

Czy Gorzkie Żale są potrzebnym i pomocnym nabożeństwem? Myślę, że tak. Cierpienie jest wpisane w nasze ludzkie życie. Towarzyszy każdemu z nas w chorobach, problemach, czy też utracie bliskich. Bardzo często nie mamy też się z kim podzielić naszymi trudnościami, czy wręcz boimy się, że ludzie nie będą chcieli słuchać o naszych problemach. Czasami nawet nie mamy pojęcia, gdzie powinniśmy szukać pomocy. Zrzucając nasze strapienia w przepaść Chrystusowej Męki, znajdujemy umocnienie, ukojenie i pocieszenie.

"Oby się serce we łzy rozpływało,

Że Cię, mój Jezu! sprośnie obrażało,

Żal mi, ach, żal mi ciężkich moich złości, 

Dla Twej miłości"(Cz. 1, 2, 3 GŻ Hymn, zwr. 5)