1968. "Od Paryża do Paryża": 100-lecie Polski na Letnich Igrzyskach Olimpijskich - Berlin 1936

Kolejne, XI Letnie Igrzyska Olimpijskie odbyły się w dniach 1 - 16 sierpnia 1936 roku w Berlinie. Stolica Niemiec (wtedy III Rzeszy) miała być organizatorem VI Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1916 roku, jednak z powodu trwającej wojny zostały odwołane. Decyzja o ponownym przyznaniu Berlinowi możliwości zorganizowania Igrzysk Olimpijskich została podjęta w 1931 roku w ramach 28 spotkania Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego. Było to dwa lata przed dojściem Hitlera do władzy. Poza Berlinem o prawo do organizacji Olimpiady starały się Barcelona, Rzym i Budapeszt. Ostatecznie przeszła kandydatura stolicy 

III Rzeszy, pomimo licznych protestów opinii publicznej i środowisk sportowych, jak też wcześniejszej krytyki ze strony Hitlera, według którego Igrzyska Olimpijskie były wymysłem masonerii i Żydów. 

Przed rozpoczęciem Igrzysk w Berlinie wiele krajów chciało je zbojkotować rozgrywając konkurencyjne zawody (np. w Barcelonie miała to być Olimpiada Ludowa). W ostateczności Hiszpania i ZSRR nie uczestniczyły w berlińskich Igrzyskach Olimpijskich.

Jeszcze przed rozpoczęciem igrzysk zakazano sportowcom żydowskiego pochodzenia uczestnictwa w sportowych organizacjach. 1 kwietnia zostali oni wykluczeni ze związku bokserskiego, 8 maja - z turniejów tenisowych, kilka dni później podobne przepisy zastosowano w wioślarstwie. Po zapewnieniu, że zawody odbędą się w myśl zasad Karty Olimpijskiej przy złagodzeniu polityki antysemickiej, w reprezentacji Niemiec wystąpiła florecistka Helene Mayer, zaś na czele komitetu organizacyjnego stanął Theodor Lewald (oboje byli pochodzenia żydowskiego).

Ceremonia otwarcia odbyła się 1 sierpnia na stadionie olimpijskim w Berlinie o godzinie 16:00. Wcześniej, rankiem, miały miejsca nabożeństwa w kościołach różnych wyznań. Na honorowym miejscu berlińskiego stadionu olimpijskiego zasiadał Adolf Hitler. Pięć minut później rozbrzmiał hymn III Rzeszy. Podczas parady reprezentacji sportowcy m.in. z Francji i Grecji wykonali salut olimpijski, natomiast reprezentacja Niemiec i Włochów wykonała salut rzymski, tak bardzo charakterystyczny dla faszystów. Inni, w tym Amerykanie i Polacy, wcale nie salutowali Hitlerowi. Ceremonii towarzyszyło wypuszczenie 20 tysięcy gołębi oraz odegranie Hymnu Olimpijskiego autorstwa Richarda Straussa. Pierwszy raz w historii nowożytnych olimpiad znicz olimpijski został odpalony od przywiezionego z Grecji ognia. Dokonał tego lekkoatleta Fritz Schilgen.

Fritz Schilgen wbiegający na stadion ze zniczem olimpijskim

W imieniu sportowców przysięgę olimpijską złożył niemiecki sztangista, Rudolf Ismayr. Kolejną nowością było filmowanie oraz transmitowanie w telewizji całego wydarzenia. Czarno-biały obraz telewizyjny docierał do 28 kablowych odbiorników rozmieszczonych w Berlinie i innych miastach Niemiec. Była to też pierwsza olimpiada, którą sfotografowano i sfilmowano w kolorze. Było to możliwe dzięki powstaniu w tym samym roku barwnej fotografii Agfacolor. Symbolem igrzysk był wielki dzwon zawieszony nieopodal stadionu olimpijskiego. Program olimpiady poszerzono o nowe dyscypliny sportowe, takie jak kajakarstwo, koszykówka i piłka ręczna, natomiast baseball i szybownictwo były konkurencjami pokazowymi. Rozgrywkom towarzyszyło też motto: Wzywam młodzież świata (ang. I call the young of the world, niem. Ich rufe die Jugend der Welt an).

Tym razem aż 144 polskich sportowców (w tym 17 kobiet), 29 lipca wyruszyło pociągiem do Berlina w czterech wygodnych wagonach, aby reprezentować nasz kraj w 15 dyscyplinach:

• Boks: Edmund Sobkowiak, Antoni Czortek, Aleksander Polus, Czesław Cyraniak, Józef Pisarski, Henryk Chmielewski, Stanisław Piłat;
• Gimnastyka sportowa: Klara Sierońska, Marta Majowska, Matylda Ossadnik, Wisława Noskiewicz, Janina Skirlińska, Alina Cichecka, Julia Wojciechowska, Stefania Krupa;
• Jeździectwo: Janusz Komorowski, Michał Gutowski, Tadeusz Sokołowski, Henryk Leliwa - Roycewicz, Zdzisław Kawecki, Seweryn Kulesza;
• Kajakarstwo: Marian Kozłowski, Antoni Bazaniak;
• Kolarstwo: Wacław Starzyński, Stanisław Zieliński, Mieczysław Kapiak, Wiktor Olecki;
• Koszykówka: Florian Grzechowiak, Paweł Stok, Andrzej Pluciński, Zdzisław Kasprzak, Edward Kasprzak, Jakub Kopowski, Ewaryst Łój, Zdzisław Filipkiewicz, Janusz Patrzykont, Zenon Różycki;
• Lekkoatletyka: Stanisława Walasiewicz, Jadwiga Wajsówna, Maria Kwaśniewska, Kazimierz Kucharski, Józef Noji, Bronisław Gancarz, Kazimierz Fiałka, Tadeusz Śliwak, Antoni Maszewski, Kazimierz Kucharski, Klemens Biniakowski, Jerzy Pławczyk, Karol Hoffmann, Wilhelm Schneider, Edward Luckhaus, Eugeniusz Lokajski, Walter Turczyk, Teodor Bieregowoj;
• Piłka nożna: Spirydion Albański, Henryk Martyna, Antoni Gałecki, Władysław Szczepaniak, Józef Kotlarczyk, Jan Wasiewicz, Ewald Dytko, Wilhelm Góra, Franciszek Cebulak, Ryszard Piec, Fryderyk Scherfke, Teodor Peterek, Hubert Gad, Gerard Wodarz, Walenty Musielak, Michał Matyas, Walerian Kisieliński;
• Pływanie: Roman Bocheński, Ilja Szrajbman, Helmut Barysz, Joachim Karliczek;
• Strzelectwo: Jan Kazimierz Suchorzewski, Zenon Piątkowski, Wojciech Bursa, Władysław Karaś, Jan Wrzosek, Antoni Pachla;
• Szermierka: Roman Kantor, Antoni Franz, Rajmund Karwicki, Alfred Staszkiewicz, Kazimierz Szempliński, Teodor Zaczyk, Antoni Sobik, Władysław Segda, Władysław Dobrowolski, Adam Papee, Marian Suski;
• Wioślarstwo: Roger Verey, Ryszard Borzuchowski, Edward Kobyliński, Jerzy Braun, Janusz Ślązak, Jerzy Skolimowski, Jerzy Ustupski, Władysław Zawadzki, Bronisław Karwecki, Stanisław Kuryłłowicz, Witalis Leporowski;
• Zapasy: Antoni Rokita, Henryk Szlązak, Zbigniew Szajewski;
• Żeglarstwo: Leon Jensz, Jerzy Dzięcioł, Janusz Zalewski, Stanisław Zalewski, Alfons Olszewski, Juliusz Sieradzki, Józef Szajba.

Jak pisał "Przegląd Sportowy": "Przy rannym pociągu berlińskim dawno już nie było takiego ścisku, jak w środę. Pełno w wagonach, rojno na peronie, gdzie spośród szarych codziennych ubrań przeświecały jaskrawą czerwienią (coś nie bardzo amarant!) tużurki olimpijskie i bieliły się zawadjacko rogatywki (...) Nastrój wyjeżdżających był bardzo dobry, otucha wstąpiła też w tych, którzy czekać będą w kraju na wieści z areny berlińskiej. Trudno było jakoś uwierzyć, by te zgrabnie prezentujące się panie i chłopcy sprawić mieli zawód". Na trasie przejazdu polskich sportowców witano z niezwykłą serdecznością: "Przejeżdżamy pod wiaduktem poznańskim, jest wypełniony tłumem ludzi. Poznań wita orkiestrą. Przyjęcie jest nadzwyczaj ciepłe, entuzjastyczne" - relacjonował dziennik.

Polaków zakwaterowano w wiosce olimpijskiej w Doeberitz, gdzie w czasie I wojny światowej był obóz dla internowanych. Przed domkiem kierownictwa na maszt wciągnięta została polska flaga.

Pierwsze zwycięstwa przyszło jeszcze przed rozpoczęciem Igrzysk Olimpijskich. W odbywającym się równolegle olimpijskim konkursie sztuki Józef Klukowski zdobył srebrny medal za płaskorzeźbę "Piłka nożna), zaś brązowe przypadły Janowi Parandowskiemu za książkę "Dysk olimpijski" i Ostoi Chrostowskiemu za grafikę "Dyplom Yachtclubu RP).

Podczas defilady otwierającej igrzyska chorążym polskiej reprezentacji był rekordzista Polski w biegu na 400 m, Klemens Biniakowski. Jednak jego ogólny stan zdrowia pozostawiał wiele do życzenia, ponieważ do Berlina pojechał z naderwanym mięśniem czworogłowym uda. 

W pierwszej konkurencji olimpijskiej rozegranej 2 sierpnia Maria Kwaśniewska rzutem oszczepem na odległość 41,80 metrów zapewniła sobie brązowy medal. Wyprzedziły ją dwie Niemki. Później otrzymała gratulacje od samego kanclerza III Rzeszy. Podobno podczas uścisku ręki powiedział: "Gratuluję małej Polce". Kwaśniewska miała się wtedy żachnąć: "Wcale nie czuję się mniejsza od pana". Legenda mówi, że zdjęcie z Hitlerem niejednokrotnie ją ratowało, kiedy kilka lat później zaangażowana była w działalność konspiracyjną.

Maria Kwaśniewska (pierwsza z lewej) na zdjęciu z Adolfem Hitlerem

4 sierpnia po srebrnym medalu dorzuciły Jadwiga Wajs, która rzucając dysk na odległość 46,22 m wywalczyła wicemistrzostwo oraz Stanisława Walasiewicz, która z czasem 11,7 jako druga w biegu na 100 m przybiegła na metę. Obydwie dostały pochwały, szczególnie Walasiewicz, która wystartowała z kontuzją. Jak donosiły gazety, "zbolała noga nie pozwoliła jej na solidne odbicie się z dołków i zmuszała do spóźnionego wyjścia". Zresztą Stella, jak wołano na Walasiewicz, tym razem miała o wiele groźniejszą

kontuzjowana. "Zbolała noga nie pozwalała jej na solidne odbicie się z dołków i zmuszała do spóźnionego wyjścia" – oceniała gazeta. Zresztą Stella tym razem miała o wiele groźniejszą rywalkę niż przed czterema laty, gdy zdobyła złoto. Amerykanka Helen Stephens według naszych sprawozdawców "robi wrażenie ogromnego chłopaka, który biega z dziećmi".

Sukcesy lekkoatletek "Przegląd Sportowy" skomentował jako "Trójkę bez sternika, ale z medalami". Niestety były to jedyne medale zdobyte w "królowej sportu". Mimo wszystko Józef Noji w biegu na 5 km zdobył wysokie, 5 miejsce. Bardzo blisko podium był trenujący na co dzień w Pogoni Lwów Kazimierz Kucharski, który ukończył bieg na 800 m na czwartym miejscu. Liczono na oszczepników, ale kontuzjowany Eugeniusz Lokajski zakończył konkurencję na siódmym miejscu. Zawiedli zdrowi oszczepnik Walter Turczyk, który był dziesiąty oraz trójskoczek Edward Luckhaus, który zajął 11 miejsce.

Z oszustwem gospodarzy zetknęli się polscy jeźdźcy pędzący w WKKW po złoty medal. "Po 10. przeszkodzie zobaczyłem, że zaczęli do mnie wołać żołnierze niemieccy >>halt, halt!<< W pewnym momencie, kiedy dojeżdżałem już do przeszkody przez szosę (...), zauważyłem, że pięciu czy sześciu Niemców stoi na tej przeszkodzie i trzyma się za ręce, powstrzymując mnie, żebym dalej nie jechał. Musiałem zatrzymać konia. Zapytałem, o co chodzi. Odpowiedzieli mi, że zrobiłem jakiś błąd przy 10. przeszkodzie i zostałem wyeliminowany. Zastanawiałem się co robić. Jeżeli zostanę wyeliminowany, to zostaje wyeliminowana cała ekipa" - wspominał na antenie Polskiego Radia Henryk Leliwa - Roycewicz. Kawalerzysta zawrócił i jeszcze raz pokonał ową przeszkodę. Cała drużyna straciła przez to dużo czasu. Na mecie dowiedziała się od sędziego, że nikt ich nie zamierzał wyeliminować. W ten sposób Henryk Leliwa - Roycewicz, Zdzisław Kawecki i Seweryn Kulesza musieli zadowolić się srebrnymi krążkami na korzyść niemieckiego zespołu.

Srebrni medaliści igrzysk w Berlinie w jeździectwie WKKW, od lewej: Henryk Roycewicz, Seweryn Kulesza i Zdzisław Kawecki

Chwile grozy przeżyli także nasi wioślarze na torze w Grunau. "Przegląd Sportowy" typował Vareya jako pewniaka do zdobycia złotego medalu w jedynce, krytykując go za to, że uparł się startować w podwójnej dwójce z Jerzym Ustupskim. Według dziennika w tej konkurencji byliśmy bez szans. Jakież musiało być zdziwienie, kiedy w jedynkach Verey się poddał, a dwójka wywalczyła brąz.

Brązowy medal zdobył też były strzelec Legionów Polskich, Władysław Karaś, który wystrzelał go z kbks.

Bardzo dobrze te igrzyska zaczęły się dla naszych piłkarzy, którzy w pierwszym meczu pokonali Węgrów 3:0, a w ćwierćfinale Wielką Brytanię 5:4. Pokonali ich dopiero Austriacy w półfinale 1:3, a w meczu o brąz przegrali z Norwegami 2:3. W ostateczności uplasowali się na 4 miejscu, podobnie jak debiutujący w igrzyskach polscy koszykarze. Osiem dziewcząt z Towarzystwa Gimnastycznego Sokół zakończyło swoją rywalizację w wieloboju na szóstym miejscu.

Chociaż Polacy dzielnie walczyli podczas Igrzysk XI i przywieźli z nich sześć medali, to jednak pozostawał pewien niedosyt, że nikomu nie udało się wywalczyć tego najcenniejszego. Liczyli, że odrobią sobie tą stratę na kolejnej olimpiadzie, która miała być przecież za cztery lata. Nikt nie wiedział, że wtedy wielu z nich zamieni sportowy dres na ubiór żołnierski, inni dostaną się do niewoli, a jeszcze inni po prostu zginą w trakcie II wojny światowej.