Moje motto

„Często spotykam się ze stwierdzeniem, że wszyscy jesteśmy niepełnosprawni. Ludzie bywają okaleczeni w najróżniejszy sposób: zatruci przez toksyczne relacje, zranieni przez miłość, przytłoczeni utratą pracy, rozdarci wewnętrznie z powodu rozpadu rodziny, sparaliżowani strachem czy niepokojem... Okaleczenie może dotyczyć każdego, w każdej sferze życia i w każdym środowisku społecznym” - J.-B. Hibon "Pijany ze szczęścia. Opowieść o życiu spełnionym"

Jaki był ten dzień

"Jaki był ten dzień,
co darował, co wziął?
Czy mnie wyniósł pod niebo,
czy zrzucił na dno?
Jaki był ten dzień,
czy coś zmienił, czy nie?
Czy był tylko nadzieją
na dobre i złe?"

środa, 18 października 2017

594. Bo to nie jest wszystko takie łatwe, jak by się mogło wydawać...

 - Ale ty świetnie chodzisz, jak na swoje schorzenie.
 - Jak ty wyraźnie mówisz, dużo lepiej niż moja siostra.
 - Sama mieszkasz? Jak widzę doskonale dajesz sobie radę.
 - Naprawdę pracujesz z dziećmi? Coś wspaniałego!
 - Dojeżdżasz na studia w Krakowie? W życiu nie zdobyłabym się na taką odwagę!
 - Zdałaś egzamin u profesora XYZ w zerowym terminie? Coś podobnego, przecież do niego niekiedy chodzi się i po pół roku...
 - Jakim cudem udało ci się dostać na wolontariat podczas Światowych Dni Młodzieży w Krakowie?
 - Wspaniale, że pojechałaś z dzieciakami nad morze jako wychowawca pomimo swoich ograniczeń...

Itd, itd, aż do znudzenia. Czasami jestem wręcz zmęczona takim wznoszeniem pod niebiosa. Bo to wszystko tylko z zewnątrz tak pięknie wygląda. Wiele ludzi nie zdaje sobie nawet sprawy z tego ile wylanych łez i zmęczenia, a nawet samozaparcia kosztowało mnie dojście do takiego stanu, w jakim aktualnie się znajduję. Tak naprawdę nigdy nie wiadomo, w jakim kierunku "pójdzie" sprawność osoby dotkniętej Mózgowym Porażeniem Dziecięcym. Tak w ogóle to schorzenie nie ma nawet jednej definicji. No bo jak zdefiniować coś, czego przebieg u każdego tym dotkniętego jest zgoła inny? Znam ludzi z MPD, które leżą i są zupełnie zależne we wszystkim od drugiej osoby i znam takie, które funkcjonują tak, jakby schorzenie ich nie dotyczyło. Duża tutaj rola lekarzy, rehabilitantów oraz innych terapeutów, których zadaniem jest doprowadzić porażone ciało do jak największej sprawności. Dotyczy to także i mnie. Uwierzcie mi, że wylałam niejedną łzę żmudnie i do znudzenia wykonując jedno i to samo ćwiczenie usprawniające mój narząd ruchu bądź mowy, czy też powtarzając za nic nie chcący wejść do głowy materiał na zajęcia. Ale może dzięki temu mogłam studiować w Krakowie, być wolontariuszem podczas zeszłorocznego ŚDMu, pojechać w wakacje z dziećmi nad morze, jako wychowawca czy też działam w scholi, czy też Oratorium. Nie spoczywam jednak na laurach i cały czas pracuję nad swoją sprawnością, czy też wyrazistością mojej wymowy. Wierzę w plastyczność ludzkiego mózgu. To że chodzę jak chodzę nie oznacza, że nie mogę chodzić lepiej, to że mówię tak, że jakoś mnie rozumieją nie oznacza, że nie mogę mówić jeszcze wyraźniej, prawda? Ale to wymaga ciągłej pracy nad sobą do utraty tchu. Ja jednak nie powiedziałam ostatniego słowa. Jeszcze nie teraz...

poniedziałek, 16 października 2017

593. Dałeś Panie nam tak wiele - nad Watykanem biały dym...

Komentarz jest chyba zbędny...
A może jednak się wypowiem, ale w innej sprawie - jak w Waszych parafiach jest odmawiany różaniec? Bo dzisiaj spotkałam się z takim sposobem, gdzie ksiądz pominął "Wierzę w Boga", "Ojcze nasz", trzy razy "Zdrowaś Maryjo" oraz "Chwała Ojcu" i zaczął od razu od pierwszej tajemnicy radosnej. Pewnie by mi to jakoś nie zrobiło różnicy, gdyby nie to, że dostałam do przeczytania rozważania do niej. I pisząc szczerze to zbaraniałam, bo nie wiedziałam czy iść do ambonki, czy jeszcze nie. Rzuciłam jednak okiem do prowadzącej scholę, która kiwnęła mi, że mam startować. Nie wiem ile ludzi mnie zrozumiało, grunt, że Bóg mnie rozumie😀. A przynajmniej mam taką nadzieję...

P.S. Zmieniłam tło na bardziej jesienne.

niedziela, 15 października 2017

592. Przecież jesteśmy rodziną. Oratoryjną rodziną

Ta oratoriada znacznie różniła się dla mnie od pozostałych trzech, na których udało mi się być. Nie mogłam na niej być jako oficjalny uczestnik. Z drugiej strony przecież nikt by mnie nie wyrzucił z konferencji, czy chociażby Mszy świętej. Tym bardziej, że zgłosiłam się do pomocy przy organizacji. A wiecie - jak zobowiązuję się pomóc, to robię to w 100%.
Na miejscu pojawiłam się już w piątkowe południe. W poniedziałek na zebraniu ksiądz organizujący oratoriadę zadał naszemu pytanie, czy jego podopieczni mogliby być trochę wcześniej, aby pomóc w uporządkowaniu sal. Oczywiście nic nie mówiąc nikomu postanowiłam się wkupić w całą akcję. Ponosiłam sobie krzesła na stołówkę, to nic, że po jednym, potem uporządkowałam klasy. Przy okazji poznałam całkiem sympatycznego chłopaka... Jednocześnie uważałam, aby nie natchnąć się na naszego księdza, wszak nie powinno mnie tam być. Wszystko szło gładko, aż do czasu, kiedy ni z gruszki ni z pietruszki usłyszałam:
 - Karolina, a ty też na oratoriadę?
Noszszsz... Najpierw mi mówi, że nie mogę jechać, a potem wyjeżdża mi z retorycznym pytaniem.
 - Nie, dlaczego?
 - Trochę duży plecak masz...
Kurcze, kurtkę w nim miałam. Na szczęście z opresji wybawił mnie nasz były proboszcz, który już z daleka krzyczał:
 - Karola!!!
Po przywitaniu poszłam do reszty mojej ekipy, której przyszło w piątek przygotować kolację. Ksiądz za bardzo nie marudził na mój widok. W sumie każda para rąk się przyda. Na czas posiłku postanowiłam się ulotnić, wszak nie będę ich objadać. Siedziałam sobie na ławce obracając kostkę rubika i nagle wyrósł przede mną ksiądz.
 - Chodź Lolku, zjesz coś...
Trochę nieśmiało poszłam za nim i zasiadłam we wskazanym miejscu.
 - To co? Kanapka z dżemem truskawkowym? 
 - Ale...
 - Musisz coś zjeść. Masa się sama nie zrobi. Zaraz ci przyniosę ciepłą herbatę - trochę niepewnie patrzyłam, jak nasz Boski podąża w kierunku termosu, a po chwili wraca z kubkiem z napojem. Cóż było robić, trzeba było jeść. A potem poszliśmy na konferencję, która uzmysłowiła mi, czym tak naprawdę powinna być dla nas modlitwa różańcowa - to nie zwykłe klepanie "Zdrowasiek", ale rozmowa z Matką Boską. Trochę mi było przykro, że muszę szybciej wracać do domu, z drugiej jednak strony zdążyłam się do pewnych rzeczy przyzwyczaić.
Na drugi dzień udało mi się spóźnić na konferencję o miłości do drugiego człowieka, wygłoszoną przez małżeństwo. Tłumaczę to tym, że poszłam do szkoły, zamiast do kościoła😒. Kiedy dotarłam wreszcie na miejsce w pełnej kulturze zasiadłam w jednej z ostatnich ławek i grzecznie, niczym porządny studencik, słuchałam wykładu. Po wykładzie odbyła się praca w grupach. Chciałam kulturalnie spędzić ten czas na "świeżym" powietrzu na ławeczce przed kościołem, kiedy podszedł do mnie jeden z księży i kazał dołączyć się do jakiejś grupy, np. tej obradującej w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej. W razie czego miałam się na niego powołać(szkoda, że nie znałam jego imienia). Okazało się to zbyteczne, gdyż  grupę prowadzi kleryk P., z którym znamy się od ubiegłorocznych półkolonii letnich, więc, no... wiadomo co. I nawet nie musiałam się martwić, czy grupa mnie zrozumie, grunt że on wie, co mówię 😁. W samo południe odbyła się Msza święta w głównej diecezjalnej katedrze. Śpiew, muzyka, taniec - wszystko to sprzyja ewangelizacji młodych dusz. I jeszcze kazanie, w którym kolejny raz usłyszałam, że robiąc małe rzeczy możemy zdziałać bardzo wiele. Dlatego po nabożeństwie udałam się na jedną ze stacji gry miejskiej. Chociaż nie - wcześniej wsunęłam talerz pysznego żurku. W sumie to wcale nie miałam ochoty jej jeść, ale D. z byłym proboszczem tak zamącili moją sytuację, że w końcu i mnie się coś dostało, jako samozwańczemu uczestnikowi spotkania 😁. Z jednej strony było mi trochę głupio, ale z drugiej - sami mi dali tą zupę. Na stacji znajdującej się przy Teatrze Zagłębia byłam z L., animatorką z sosnowieckiego Oratorium. Ją też znam nie od wczoraj, więc było spoko. Nawet wymyśliłyśmy wspólnie pantominę, którą miały przedstawić przybywające do nas grupy. Dotarły cztery z jedenastu. Niektóre po prostu się zgubiły w centrum miasta. Po skończonej grze udaliśmy się do szkoły na kolację. Znowu chciałam kulturalnie poczekać na wszystkich przed stołówką, ale po raz kolejny natchnęłam się na byłego proboszcza, który kazał mi iść coś zjeść... Znowu z nutką nieśmiałości usiadłam pomiędzy moimi koleżankami, które pomogły mi w kilku rzeczach. Następnie udaliśmy się do kościoła, gdzie był koncert ewangelizacyjny, a po nim adoracja z możliwością przystąpienia do sakramentu pokuty i pojednania. Z tego ostatniego punktu musiałam zrezygnować, ale tak to już jest, kiedy człowiek jest skazany na komunikację miejską...
Dzisiaj znowu zaspałam na modlitwy poranne, ale udało mi się zdążyć na Mszę świętą kończącą oratoriadę(brawo ja) i nawet byłam na miejscu przed naszym Boskim, który też miał opcję kursowania pomiędzy dwoma miejscami(brawo on). Wszyscy odnaleźliśmy się na placu przed kościołem(więc brawo my!), aby po chwili udać się do świątyni. I znowu ujęło mnie kazanie będące scenką przedstawiającą króla, który zaprosił na przyjęcie całe królestwo. Był jednak mały warunek - każdy jego mieszkaniec miał przynieść wodę w jakimś naczyniu i napełnić nią pustą studnię. Jedni przynieśli ją w kieliszku, inni w szklance, jeszcze inni w słoiku. Ale byli też tacy, którzy przynosili ją w wiadrach. W końcu studnia została napełniona, zaś król wydał obiecane przyjęcie z wytworną ucztę. Kiedy wszystko zostało zjedzone i poddani mieli iść do domu, zauważono, że w przyniesionych naczyniach znajduje się złoto. Ci, którzy przynieśli wodę w kieliszku, mieli go mało, jednak ci, którzy przynieśli wodę w wiadrach, w tych samych wiadrach wynieśli stos złoto cennego kruszcu. Morał? Tyle ile komuś dobra damy, to do nas wróci. Dzisiaj jest też niedziela liczenia wiernych przystępujących do Komunii Świętej. Coś mi się zdaje, że nadrobione zostały wszelkie statystyki. Jeszcze tylko zrobiliśmy sobie rodzinne zdjęcie ze wszystkimi uczestnikami oratoriady i mogliśmy udać się do szkoły po rzeczy pozostałych z naszej wspólnoty. Tzn. reszta się udała, bo ja z naszym księdzem siedzieliśmy na zewnątrz. W sumie było tak ciepło, że byłam w samej koszulce. Jeszcze tylko musieliśmy poczekać, aż nieletni zostaną odebrani przez rodziców i mogliśmy wracać spokojnie do domu, nosząc w sobie owoce tego spotkania.
Mam już pomysł co do udziału w następnej oratoriadzie. Hardgorowy, wymagający odwagi i poświęcenia, ale... dam radę. A może powinnam powiedzieć, że wszystko jest w rękach Boga? Tak, to będzie lepsze stwierdzenie.

sobota, 14 października 2017

591. O wychowaniu dzieci słów kilka

Wychowanie młodego człowieka nie jest prostą sprawą. Będąc jeszcze uczniem niejednokrotnie dziwiłam się niektórym metodom wychowawczym moich nauczycieli. Dzisiaj już wiem, że w większości wypadków robili oni wiele rzeczy dla naszego dobra, chociaż nie wszystkie ich metody wychowawcze uważam za godne pochwały, np. nazywanie uczniów ze stwierdzoną niższą inteligencją intelektualną za np. "osłów". Żadne dziecko nie jest godne tego, aby usłyszeć takie określenie na przełomie XX i XXI wieku.
Jak trudnym zadaniem jest właściwe podejście do dziecka, a równocześnie wpływ na jego właściwe wychowanie dowiedziałam się dopiero kiedy wstąpiłam do Oratorium. Co prawda w szkole podstawowej i gimnazjum często bawiłam się z dziećmi na świetlicy szkolnej, jednak dopiero Dom Młodzieżowy uświadomił mi, jak ciężki jest to kawałek chleba. Zwłaszcza dla kogoś, kto nie ma fachowego przygotowania pedagogicznego. Wszak w pierwszych moich latach działalności nie miałam nawet ukończonego kursu wychowawcy kolonijnego. Ale może to właśnie ten brak teoretycznej wiedzy spowodował, że od początku w moim założeniu skupiłam się na ograniczeniu krzyków i "terroryzowania", a skupieniu się na łagodnym działaniu. Pomocne mi w tym były dwa systemy opracowane przez dwóch, jak dla mnie, pionierów nowoczesnej myśli pedagogicznej: systemu prewencyjnego wymyślonego przez świętego Jana Bosko oraz system opiekuńczo - wychowawczy opracowany przez rewelacyjnego polskiego pedagoga, Henryka Goldszmita, znanego bardziej jako Janusz Korczak.
System prewencyjny to metoda wychowawcza która odwołuje się do potencjału dobra i rozumu, które posiada każdy, nie jest więc oparta na stosowaniu przymusu. Wychowawca poprzez poszanowanie wolnej woli swojego wychowanka, staje się mu bliski, a tym samym łatwiej jest mu towarzyszyć w drodze autentycznego wzrastania. System ten polega także na uprzedzaniu czynów podopiecznego w taki sposób, aby zapobiec zrobienia przez niego czegoś niewłaściwego. Ksiądz Bosko oparł system wychowawczy na trzech podstawowych filarach takich jak rozum, religia i miłość. Wychowawca powinien spełniać swoje zadanie poprzez odpowiednie dawanie osobistego przykładu, w tym mądre i rozumne podejmowanie decyzji, życie zgodne z zasadami chrześcijaństwa, czy też przyjazny stosunek do innych ludzi. Najważniejszą zasadą tego systemu jest niestosowanie kar pod wpływem impulsu. Główne miejsce w tym systemie zajmują praktyki chrześcijańskie, takie jak życie w zgodzie z Ewangelią, częsta spowiedź i przystępowanie do Eucharystii. Jednocześnie nie należy zmuszać podopiecznych do przystępowania do sakramentów świętych, ale zachęcać i umożliwić im korzystanie z nich. System prewencyjny jest niezwykle wymagający - wymaga poświęcenia wychowankom szczególnie dużo czasu i uwagi, zaufania do nich oraz odpowiedniej swobody w zabawach. Ważne w tym wszystkim jest to, aby traktować każdego z wychowanków w sposób indywidualny, ponieważ to wychowanek ma być w centrum procesu wychowawczego.
Janusz Korczak był wybitnym pedagogiem okresu międzywojennego. Nie tylko pisał książki, które po dzień dzisiejszy cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem, ale też był wspaniałym wychowawcą dzieci i młodzieży. I pozostał nim do końca. Wymyślił też autorski program pedagogiczny, którego głównymi założeniami są: 
  • szacunek wobec dziecka,
  • traktowanie go jako podmiot rozwijający się dzięki własnej aktywności, 
  • wychowanie dziecka oparte na partnerstwie, 
  • zapewnienie dziecku prawa do opieki, 
  • odpowiedzialność całego społeczeństwa, a nie tylko jednostek za wźarunki życia nieletnich,
  • poszukiwanie i pogłębianie wiedzy o dziecku,
  • techniki zastosowane w działaniach pedagogicznych powinny wynikać z założeń odpowiedniego systemu wychowawczo - opiekuńczego;
W czasach Janusza Korczaka wyraźnie zaznaczył się nurt Nowego Wychowania, którego głównymi założeniami są: treści ogólne(powinny być przekazywane wszystkim członkom społeczeństwa), treści pedagogiczne(powinny być wykorzystywane w procesie kształcenia pedagogicznego) oraz treści szczegółowe(powinny one służyć pomocą szczególnie wychowawcom, którzy pracują w instytucjach opiekuńczo-wychowawczych. Korczak jako jeden z pierwszych zaczął walczyć o prawa dziecka. Bardzo często podkreślał, że dziecko żyjące w świecie dorosłych jest od nich uzależnione, co powoduje, że jego pozycja jest znacznie gorsza od pozycji dorosłego. Aby temu zapobiec proponował uznanie dziecka za w pełni wartościowego człowieka już od momentu narodzin. Korczak w swoim programie wychowawczym nie tylko prezentuje techniki i środki stosowane w działaniach pedagogicznych, ale też daje dużo cennych porad wskazujących, w jaki sposób mądrze i skutecznie opiekować się dzieckiem oraz w jaki sposób obdarzać go mądrą miłością. Zarazem często podkreślał fakt, że dziecko w żadnym momencie swojego życia nie może być przedmiotem manipulacji świata dorosłych. Dodatkowo podkreślał, że dorośli unikają dopuszczania dzieci do spraw codziennych, tłumacząc to ich wiekiem i niskim doświadczeniem. Do najbardziej znanych i podkreślanych poglądów Janusza Korczaka można zaliczyć:
  • potrzeba indywidualnego podejścia wychowawcy do każdego dziecka;
  • zauważenie i podkreślanie wyjątkowej roli dziecka w życiu społecznym;
  • akcentowanie i przestrzeganie praw dziecka
Dziecko według Korczaka to aktywna oraz samoistna jednostka, która zasługuje na szacunek wraz z przestrzeganiem jej praw. Ponadto był to człowiek ceniący podstawowe ludzkie wartości, takie jak sprawiedliwość, szacunek, godność, piękno, prawdę i miłość do bliźniego. To właśnie z nich wyrasta jego stosunek do dziecka i dlatego tak często apelował do wychowawców, aby zatroszczyli się o podstawowe prawa dziecka. Do tych praw zaliczał m.in.: prawo do miłości, prawo do bycia szanowanym, prawo do posiadania własnych tajemnic, prawo do samostanowienia o sobie, prawo do własności, prawo do rozwoju, prawo do zabawy, prawo do pracy oraz prawo do sprawiedliwości. Jedną z ważniejszych jego idei jest partnerstwo w relacjach wychowawca - wychowanek, które opiera się na wzajemnym zaufaniu. Nie tylko dziecko powinno ufać swojemu wychowawcy, ale też on sam powinien posiadać zaufanie do swojego wychowanka, szczególnie w kwestii umiejętności i rozsądku. Ich interpersonalne relacje powinny opierać się na wspólnym porozumieniu obu stron, ich wspólnym działaniu i podejmowaniu decyzji ważnych dla obu stron. To głównie dlatego postulaty Korczaka dotyczące podmiotowości dziecka wraz z poszanowaniem jego podstawowych praw do dzisiaj nie tracą na wartości. Chociaż już od wielu lat wychowanie zmienia się na korzyść dzieci, to często po upadku przestarzałych metod wychowania brakuje nowych pozycji, które mogłyby zastąpić stary system wychowawczy. Dlatego wciąż aktualna wydaje się być teza Korczaka mówiąca o konieczności pokazywania dzieciom tego, że mają prawo do sprzeciwu wobec dorosłych, którzy wykazują przejawy dominacji nad dzieckiem. Ważnym spostrzeżeniem jest też przestrzeganie etyki dnia codziennego. Korczak domagał się, aby nie stawiano sobie zbyt radykalnych celów. Pragnął, aby były one realistyczne, a tym samym możliwe do spełnienia. W jego dziełach pojawia się przestroga, jakoby wychowawcy i pedagodzy nie trwali w przekonaniu, że tylko jeden system wychowawczy jest słuszny, gdyż jego skuteczność może być tylko pozorna. Jako jeden z pierwszych zauważył, że w ogólnie przyjętym systemie wychowawczym jest zazwyczaj tak, że dziecko staje się przedmiotem oddziaływań pedagoga, kiedy powinno być podmiotem. Korczak apelował o to, aby wychowawca odnosił pojęcie wolności nie tylko do siebie, ale również o to, aby akceptował prawo do wolności także i swoich wychowanków. W takim podejściu do procesu wychowawczego przewija się zasada solidarności w toku całej szkolnej edukacji.

Komuś może się wydawać, że takie środki wychowawcze nie wnoszą niczego dobrego do rozwoju młodego człowieka i tylko propagują bezstresowe wychowanie. Tymczasem ja, po kilku latach bycia animatorem w parafialnym Oratorium oraz wolontariuszem w byłej szkole, mogę z czystym sumieniem stwierdzić, że te metody naprawdę działają, zaś nawet najbardziej zamknięte w sobie dzieci potrafią się przy nich pięknie otworzyć. Chyba coś jest w zdaniu wypowiedzianym przed wiekiem przez Matkę Bożą w stosunku do św. Jana Bosko: "Biciem nie pozyskasz ich przyjaźni tylko łagodnością i miłością". Tylko słowo "Biciem" z miłą chęcią zamieniłabym na słowo "Krzykiem".

czwartek, 12 października 2017

590. Nowy

No i stało się - po blisko 11 latach zmuszona byłam pożegnać się z moim dotychczasowym laptopem(o powodzie pisałam >>tutaj<<) i przenieść się na coś nowszego i sprawniejszego. Tym bardziej, że obudowa laptopa z każdym dniem zaczęła się coraz bardziej sypać...
Początkowo nastawiłam się na zakup notebooka. Bo w świadomości Lolka taki notebook to po prostu pomniejszona i lżejsze wersja lapcia. A uwierzcie mi, po tych 11 latach dźwigania 3 kilowego sprzętu naprawdę mam już dosyć. Niestety, dla sprzedawców notebook = laptop. Super, a podobno to ja jestem laikiem w tych sprawach. Więc może tablet z odczepianą klawiaturą? To chyba też nie na moje możliwości. W końcu padło na tradycyjny laptop. Wybrałam jednak trochę lżejszy model - taki o wadze 2300 gram. Spoko, zawsze te 700 gram mniej, prawda? I właśnie teraz z niego do Was piszę. Jeszcze muszę się trochę oswoić z układem klawiszy, bo jednak trochę różni się on od poprzedniego(spokojnie, układ klawiszy literowych jest standardowy, gorzej z klawiszami bocznymi), ale ogólnie radzę sobie chyba całkiem nieźle. No i jeszcze klawisze są tak umieszczone, że wydaje mi się, że ciężko będzie je wyrwać z miejsca. A uwierzcie mi - Lolek ma ku temu talent.
Kurcze, cieszę się z tego zakupu, bo już dawno planowałam wymianę sprzętu, zawsze jednak było jakieś "ale". Teraz jednak przymusiła mnie niejako ku temu sytuacja. Tak w ogóle zaskoczona byłam informacją od sprzedawczyni, że komputery stacjonarne wyszły z rynku. Mam do nich sentyment - ponieważ z powodu atetozy nie jestem w stanie długo pisać ręcznie, komputer posiadam już od zerówki. W połowie lat 90 to był naprawdę rarytas i kiedy posiadało się komputer, było się kimś. A teraz? Teraz standardem jest, że dzieci z pierwszej klasy podstawówki znają podstawy działania komputer