591. O wychowaniu dzieci słów kilka

Wychowanie młodego człowieka nie jest prostą sprawą. Będąc jeszcze uczniem niejednokrotnie dziwiłam się niektórym metodom wychowawczym moich nauczycieli. Dzisiaj już wiem, że w większości wypadków robili oni wiele rzeczy dla naszego dobra, chociaż nie wszystkie ich metody wychowawcze uważam za godne pochwały, np. nazywanie uczniów ze stwierdzoną niższą inteligencją intelektualną za np. "osłów". Żadne dziecko nie jest godne tego, aby usłyszeć takie określenie na przełomie XX i XXI wieku.

Jak trudnym zadaniem jest właściwe podejście do dziecka, a równocześnie wpływ na jego właściwe wychowanie dowiedziałam się dopiero kiedy wstąpiłam do Oratorium. Co prawda w szkole podstawowej i gimnazjum często bawiłam się z dziećmi na świetlicy szkolnej, jednak dopiero Dom Młodzieżowy uświadomił mi, jak ciężki jest to kawałek chleba. Zwłaszcza dla kogoś, kto nie ma fachowego przygotowania pedagogicznego. Wszak w pierwszych moich latach działalności nie miałam nawet ukończonego kursu wychowawcy kolonijnego. Ale może to właśnie ten brak teoretycznej wiedzy spowodował, że od początku w moim założeniu skupiłam się na ograniczeniu krzyków i "terroryzowania", a skupieniu się na łagodnym działaniu. Pomocne mi w tym były dwa systemy opracowane przez dwóch, jak dla mnie, pionierów nowoczesnej myśli pedagogicznej: systemu prewencyjnego wymyślonego przez świętego Jana Bosko oraz system opiekuńczo - wychowawczy opracowany przez rewelacyjnego polskiego pedagoga, Henryka Goldszmita, znanego bardziej jako Janusz Korczak.

System prewencyjny to metoda wychowawcza która odwołuje się do potencjału dobra i rozumu, które posiada każdy, nie jest więc oparta na stosowaniu przymusu. Wychowawca poprzez poszanowanie wolnej woli swojego wychowanka, staje się mu bliski, a tym samym łatwiej jest mu towarzyszyć w drodze autentycznego wzrastania. System ten polega także na uprzedzaniu czynów podopiecznego w taki sposób, aby zapobiec zrobienia przez niego czegoś niewłaściwego. Ksiądz Bosko oparł system wychowawczy na trzech podstawowych filarach takich jak rozum, religia i miłość. Wychowawca powinien spełniać swoje zadanie poprzez odpowiednie dawanie osobistego przykładu, w tym mądre i rozumne podejmowanie decyzji, życie zgodne z zasadami chrześcijaństwa, czy też przyjazny stosunek do innych ludzi. Najważniejszą zasadą tego systemu jest niestosowanie kar pod wpływem impulsu. Główne miejsce w tym systemie zajmują praktyki chrześcijańskie, takie jak życie w zgodzie z Ewangelią, częsta spowiedź i przystępowanie do Eucharystii. Jednocześnie nie należy zmuszać podopiecznych do przystępowania do sakramentów świętych, ale zachęcać i umożliwić im korzystanie z nich. System prewencyjny jest niezwykle wymagający - wymaga poświęcenia wychowankom szczególnie dużo czasu i uwagi, zaufania do nich oraz odpowiedniej swobody w zabawach. Ważne w tym wszystkim jest to, aby traktować każdego z wychowanków w sposób indywidualny, ponieważ to wychowanek ma być w centrum procesu wychowawczego.

Janusz Korczak był wybitnym pedagogiem okresu międzywojennego. Nie tylko pisał książki, które po dzień dzisiejszy cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem, ale też był wspaniałym wychowawcą dzieci i młodzieży. I pozostał nim do końca. Wymyślił też autorski program pedagogiczny, którego głównymi założeniami są: 

• szacunek wobec dziecka,
• traktowanie go jako podmiot rozwijający się dzięki własnej aktywności, 
• wychowanie dziecka oparte na partnerstwie, 
• zapewnienie dziecku prawa do opieki, 
• odpowiedzialność całego społeczeństwa, a nie tylko jednostek za wźarunki życia nieletnich,
• poszukiwanie i pogłębianie wiedzy o dziecku,
• techniki zastosowane w działaniach pedagogicznych powinny wynikać z założeń odpowiedniego systemu wychowawczo - opiekuńczego;

W czasach Janusza Korczaka wyraźnie zaznaczył się nurt Nowego Wychowania, którego głównymi założeniami są: treści ogólne(powinny być przekazywane wszystkim członkom społeczeństwa), treści pedagogiczne(powinny być wykorzystywane w procesie kształcenia pedagogicznego) oraz treści szczegółowe(powinny one służyć pomocą szczególnie wychowawcom, którzy pracują w instytucjach opiekuńczo-wychowawczych. Korczak jako jeden z pierwszych zaczął walczyć o prawa dziecka. Bardzo często podkreślał, że dziecko żyjące w świecie dorosłych jest od nich uzależnione, co powoduje, że jego pozycja jest znacznie gorsza od pozycji dorosłego. Aby temu zapobiec proponował uznanie dziecka za w pełni wartościowego człowieka już od momentu narodzin. Korczak w swoim programie wychowawczym nie tylko prezentuje techniki i środki stosowane w działaniach pedagogicznych, ale też daje dużo cennych porad wskazujących, w jaki sposób mądrze i skutecznie opiekować się dzieckiem oraz w jaki sposób obdarzać go mądrą miłością. Zarazem często podkreślał fakt, że dziecko w żadnym momencie swojego życia nie może być przedmiotem manipulacji świata dorosłych. Dodatkowo podkreślał, że dorośli unikają dopuszczania dzieci do spraw codziennych, tłumacząc to ich wiekiem i niskim doświadczeniem. Do najbardziej znanych i podkreślanych poglądów Janusza Korczaka można zaliczyć:

• potrzeba indywidualnego podejścia wychowawcy do każdego dziecka;
• zauważenie i podkreślanie wyjątkowej roli dziecka w życiu społecznym;
• akcentowanie i przestrzeganie praw dziecka

Dziecko według Korczaka to aktywna oraz samoistna jednostka, która zasługuje na szacunek wraz z przestrzeganiem jej praw. Ponadto był to człowiek ceniący podstawowe ludzkie wartości, takie jak sprawiedliwość, szacunek, godność, piękno, prawdę i miłość do bliźniego. To właśnie z nich wyrasta jego stosunek do dziecka i dlatego tak często apelował do wychowawców, aby zatroszczyli się o podstawowe prawa dziecka. Do tych praw zaliczał m.in.: prawo do miłości, prawo do bycia szanowanym, prawo do posiadania własnych tajemnic, prawo do samostanowienia o sobie, prawo do własności, prawo do rozwoju, prawo do zabawy, prawo do pracy oraz prawo do sprawiedliwości. Jedną z ważniejszych jego idei jest partnerstwo w relacjach wychowawca - wychowanek, które opiera się na wzajemnym zaufaniu. Nie tylko dziecko powinno ufać swojemu wychowawcy, ale też on sam powinien posiadać zaufanie do swojego wychowanka, szczególnie w kwestii umiejętności i rozsądku. Ich interpersonalne relacje powinny opierać się na wspólnym porozumieniu obu stron, ich wspólnym działaniu i podejmowaniu decyzji ważnych dla obu stron. To głównie dlatego postulaty Korczaka dotyczące podmiotowości dziecka wraz z poszanowaniem jego podstawowych praw do dzisiaj nie tracą na wartości. Chociaż już od wielu lat wychowanie zmienia się na korzyść dzieci, to często po upadku przestarzałych metod wychowania brakuje nowych pozycji, które mogłyby zastąpić stary system wychowawczy. Dlatego wciąż aktualna wydaje się być teza Korczaka mówiąca o konieczności pokazywania dzieciom tego, że mają prawo do sprzeciwu wobec dorosłych, którzy wykazują przejawy dominacji nad dzieckiem. Ważnym spostrzeżeniem jest też przestrzeganie etyki dnia codziennego. Korczak domagał się, aby nie stawiano sobie zbyt radykalnych celów. Pragnął, aby były one realistyczne, a tym samym możliwe do spełnienia. W jego dziełach pojawia się przestroga, jakoby wychowawcy i pedagodzy nie trwali w przekonaniu, że tylko jeden system wychowawczy jest słuszny, gdyż jego skuteczność może być tylko pozorna. Jako jeden z pierwszych zauważył, że w ogólnie przyjętym systemie wychowawczym jest zazwyczaj tak, że dziecko staje się przedmiotem oddziaływań pedagoga, kiedy powinno być podmiotem. Korczak apelował o to, aby wychowawca odnosił pojęcie wolności nie tylko do siebie, ale również o to, aby akceptował prawo do wolności także i swoich wychowanków. W takim podejściu do procesu wychowawczego przewija się zasada solidarności w toku całej szkolnej edukacji.

Komuś może się wydawać, że takie środki wychowawcze nie wnoszą niczego dobrego do rozwoju młodego człowieka i tylko propagują bezstresowe wychowanie. Tymczasem ja, po kilku latach bycia animatorem w parafialnym Oratorium oraz wolontariuszem w byłej szkole, mogę z czystym sumieniem stwierdzić, że te metody naprawdę działają, zaś nawet najbardziej zamknięte w sobie dzieci potrafią się przy nich pięknie otworzyć. Chyba coś jest w zdaniu wypowiedzianym przed wiekiem przez Matkę Bożą w stosunku do św. Jana Bosko: "Biciem nie pozyskasz ich przyjaźni tylko łagodnością i miłością". Tylko słowo "Biciem" z miłą chęcią zamieniłabym na słowo "Krzykiem".