807. Ukryte supermoce ludzkiego mózgu

Od lat naukowcy głowią się nad możliwościami naszego mózgu. Przez lata opierali swoje teorie na obserwacji "geniuszy", dzisiaj niezastąpione są badania najnowocześniejszymi urządzeniami medycznymi procesów zachodzących w naszym prywatnym komputerze. Wyniki, jakie przez to uzyskują są zaskoczeniem nie tylko dla przeciętnego zjadacza chleba, ale też i dla nich samych.

Kilka lat temu pod lupę wzięto kilka osób wykazujących się ponadprzeciętnymi zdolnościami. Pierwszym z nich był Jan*, który w prawidłowej kolejności wymienił wszystkie 52 karty z talii pokazane mu wcześniej w przypadkowej kolejności. Co ciekawe, mężczyzna wcześniej nie wykazywał tego typu zdolności, a nawet uchodził za zapominalskiego. Co więc się stało? Najpierw rozmawiał z wieloma neurologami w celu poznania mechanizmu zapamiętywania z biologicznego punktu widzenia, następnie uczył się technik zapamiętywania od mistrzów w tej dziedzinie. W końcu znalazł swój sposób, który nazwał pałacem pamięci. Polega ona na wykorzystaniu specjalnego neuronowego połączeniu pomiędzy ośrodkami uczuć i wzroku, aktywowanego podczas przetwarzania obrazu: dziwne lub emocjonalne obrazy zachowują się w naszej pamięci dużo trwalej niż przeciętne. Dodatkowo mózg dużo łatwiej przypomina sobie powiązane ze sobą rzeczy niż odrębne informacje. W celu zapamiętania kolejności 52 kart Jan, buduje "pałac myśli" przechowuje w nim obrazy i wymyślone przez siebie historie dotyczące zapamiętywania kart. Im dziwaczniejsze tym lepiej(np. król pik to różowy pies pilnujący pałacu, a czwórka trefl to okratowane czworokątne okienko w drzwiach wejściowych). Aby móc wymieniać karty w prawidłowej kolejności, trzeba wejść do pałacu, przejść po jego komnatach i przyjrzeć się napotkanym widokom. O skuteczności tej techniki świadczy to, że kiedy po jakimś czasie wrócimy do kart, przypomnimy sobie ich kolejność oraz powiązane z nimi obrazy.
Drugim z nich był zaledwie siedmioletni Kubuś, który mimo tego, że od urodzenia jest całkowicie niewidomy, rewelacyjnie i bezbłędnie(!) gra w koszykówkę. Dla kogoś, kto patrzy na jego wyczyny z boku wydawać by się to mogło wprost nieprawdopodobne. Tymczasem niezwykły koszykarz wykorzystuje w swoim fachu "widzenie uszami", czyli echolokację. Uderzając językiem o podniebienie nasłuchuje powracającego echa i w ten sposób rozpoznaje swoje otoczenie. Dla zilustrowania o co dokładniej chodzi zamieszczam fragment programu "The Brain. Genialny umysł", gdzie niewidomy uczestnik w identyczny sposób rozpoznawał przedmioty:

Jedno kliknięcie języka na sekundę w zupełności wystarcza Kubie na zlokalizowanie przeszkody z centymetrową dokładnością. Obiekty o niewielkich wymiarach brzmią dla niego trochę "jaśniej" niż ton wyjściowy, zaś odbite od nich fale dźwiękowe mają wyższą częstotliwość. Na podstawie niewielkiej ilości czasu potrzebnego na powrotu głosu do chłopca w postaci echa, jego mózg oblicza odległość. Na pewno każdy z Was pomyślał sobie w tym momencie, że to umiejętność zastrzeżona tylko dla osób mających problem ze wzrokiem. Tymczasem każdy zdrowy ludzki mózg dysponuje umiejętnością echolokacji. Wystarczy tylko regularnie go ćwiczyć, aby osiągnąć widoczne efekty. Również samo orientowanie się niewidomych w otoczeniu za pomocą echolokacji nie jest niczym nowym, bo od lat naukowcy bacznie obserwowali to zjawisko. Długo nie mogli natomiast odkryć w której części mózgu przetwarzane są informacje i w jaki sposób składane są one w konkretny obraz. Przełom nastąpił w maju 2011 roku, kiedy pewien neurolog z jednego z kanadyjskich uniwersytetów dokonał niezwykłego odkrycia. Przeprowadzając badania na dwóch niewidomych wykorzystujących zjawisko echolokacji zauważył, że kiedy orientowali się oni w przestrzeni za pomocą mlaśnięcia języka, zwiększeniu aktywności ulegała część mózgu odpowiedzialna za widzenie, natomiast ośrodek słuchu pozostawał bez zmian. Wniosek nasuwa się jeden - ludzki mózg jest w stanie przetwarzać i tworzyć obrazy nawet wtedy, kiedy brak jest zdolności samego widzenia.
Rafał jest w stanie nauczyć się nowego języka w ciągu zaledwie tygodnia, czy też zapamiętać liczbę pi do 22 514 miejsc po przecinku. Jest on jednym z sawantów, czyli ludzi z tzw. zdolnościami wysypowymi. Takich ludzi jest obecnie kilkadziesiąt. Jak to się dzieje, że są oni zdolni do takich osiągnięć? Zwyczajny człowiek wykorzystuje filtr postrzegania i pamięć selektywną. Oznacza to, że nasz mózg potrafi co prawda zapamiętać wszystkie szczegóły, jednak nasza świadomość potrafi przywołać niewielką ich część. U sawantów wygląda to troszkę inaczej -  są oni w stanie zachować w pamięci oraz przywołać prawie 100% informacji. Naukowcy udowodnili, że w ich przypadku połączenia pomiędzy półkulami mózgowymi nie istnieją lub są bardzo słabe. Dzięki temu napływające bodźce lub zebrane informacje nie podlegają kategoryzacji na ważne i nieważne, przez to są przechowywane w tej części mózgu, do której aktualnie trafią. Ponadto zdolności sawantów są prawie zawsze prawokomorowe. Oznacza to, że w większym stopniu wykorzystują swoją prawą półkulę mózgu, która jest odpowiedzialna za uzdolnienia muzyczne i matematyczne oraz za przyswajanie konkretnych faktów. Ale uwaga! Lewa półkula mózgu odpowiada za logikę i rozumowania, a więc identyfikowanie powiązań. Obszar ten tłumi świadomy odbiór wszystkich bodźców, żeby nie doszło do niebezpiecznego przeładowania informacjami. W przypadku sawantów powyższy mechanizm obronny jest wyłączony, czyli wchłaniany jest każdy szczegół. A to znów prowadzi do osłabienia kompetencji językowych czy też społecznych.
Alina jest synestetykiem. Oznacza to, że potrafi zobaczyć dźwięk, poczuć smak liter, czy też zapach dotyku. Takich ludzi jak ona są miliony. Ich ośrodki zmysłów splecione są ze sobą w fascynujący sposób, a mózg jest niejako ich kompozytorem. Jak to możliwe? Otóż poszczególne obszary naszego ośrodka myślenia zajmują się reagowaniem na różne bodźce - jeden odpowiada za odczuwanie zapachów, inny za słyszenie. Nie pracują one jednak niezależnie od siebie, ale są ze sobą bezpośrednio powiązane i wymieniają się funkcjami. Naukowcy uważają, że mózgi synestetyków są inaczej zbudowane. Jest w nich dużo więcej połączeń i węzłów komunikujących się ze sobą. Dlatego odbierają oni więcej wrażeń niż inni. U takich ludzi bodziec wzrokowy jest przekazywany do ośrodka wzroku. Stamtąd impuls jest wysyłany nie tylko do struktur limbicznych odpowiedzialnych za emocje i oceny, ale także przez ośrodek słuchu. A to przecież tylko jedna z możliwych dróg przejścia jednego impulsu. Tam, gdzie przeciętny człowiek słyszy wyłącznie akord A-dur, oni mogą widzieć także kolor. Za tym, co wydaje się przypadkiem, stoją jednak określone reguły. Dlatego te same litery wywołują u synestetyków takie same doznania kolorystyczne. Bardzo dobre wykorzystanie zdolności synestetycznych można zobaczyć u malarza Wassyly'ego Kandinsky'ego, który nie tylko widział używane kolory, ale też je... słyszał. Dzięki tej kompozycji zmysłów mógł tworzyć genialne obrazy. Do tej pory opisano 40 form synestezji. Poza zjawiskiem słyszenia kolorów czy też smakowania liter zdarza się też postrzeganie osób jako barw. Przypuszcza się, że zjawisko synestezji jest uwarunkowane genetycznie.

Echolokacja, superpamięć, widzenie dźwięków - naukowcy stopniowo zwiększają swoją wiedzę na temat ukrytych zdolności naszego mózgu. Aktywowanie ich jest często tylko kwestią techniki - tak jak w przypadku Jana, który uczynił ze swojego mózgu solidny skarbiec wspomnień. Trzeba jednak pamiętać, że neurony są jak mięśnie. Regularny ich trening skutecznie zwiększa ich wydajność. Jednak kiedy przerwiemy ćwiczenia mięsień słabnie, a neuron umiera. I właśnie w tym upatruje się zagrożenie - jest bardzo prawdopodobne, że ludzka pamięć będzie coraz słabsza w wyniku upowszechniania się pamięci zewnętrznych. Już dzisiaj ludzka pamięć jest coraz bardziej eksternalizowana, coraz częściej informacje przechowywane w urządzeniach, a nie w głowie. Dochodzi do tego, że aby podać swój numer telefonu musimy sprawdzić go w komórce... A przecież tak łatwo można zrobić użytek z supermocy własnego mózgu!

Na podstawie artykułu "Ukryte supermoce ludzkiego mózgu"; "Świat wiedzy" nr 5/2011, str 36 - 45

* Imiona w tekście zostały zmienione