1194. "Klęska bolszewików to był cud(nad Wisłą)"

Pomnik upamiętniający Bitwę Warszawską na
jednym z miejskich cmentarzy

1918 rok był przełomowy dla historii naszego kraju - już od najniższych klas uczy się dzieci, że 11 listopada, po ponad 100 latach niewoli, Polska odzyskała niepodległość. Jednym z jej prekursorów był Józef Piłsudski, zwany potocznie " Dziadkiem". Jednak na tym jednym wydarzeniu nie skończyła się jego rola w budowaniu swojej ojczyzny i dbaniu o jej bezpieczeństwo. Tym bardziej, że za wschodnią granicą bolszewicy zacierali ręce na samą myśl o odbiciu ziem, które tak niedawno do nich należały. 

Dwa lata po pamiętnym 11 listopadzie niepodległość Polski(i innych państw) była poważnie zagrożona przez wspomnianych bolszewików, którzy sukcesywnie posuwali się na zachód Europy. Jeszcze w kwietniu 1920 roku rozpoczęto polską ofensywę na wschód, której celem było zdobycie jak największego obszaru przed wrogą armią. Armii Polskiej udało się zdobyć obszary prawobrzeżnej Ukrainy wraz z Kijowem.

Tymczasem Armia Czerwona wzmocniła siłę uderzeniową swoich wojsk, przez co dokonała kontruderzenia na całym polsko-rosyjskim froncie. Polakom szczególnie ciężko było z Armią Konną Siemiona Budionnego, która po przełamaniu frontu, doprowadziła do całkowitego odwrotu wojsk polskich. Konnica ta została zatrzymana dopiero podczas bitwy pod Brodami, rozegranej na przełomie lipca i sierpnia.

W tym samym czasie wojska Frontu Polskiego, dowodzone przez Michaiła Tuchaczewskiego, zmierzały na Warszawę z zamiarem przeniesienia rewolucji na Zachód. Wojska bolszewickie podjęły próbę forsowania Wisły pod Włocławkiem oraz w Płocku, chcąc w ten sposób zaatakować stolicę Polski od Zachodu. Tam też miały miejsce najcięższe walki stoczone przez wojska polskie. Pierwsza armia gen. Franciszka Latinika walczyła pod Radzyminem, a 5. Armia gen. Sikorskiego pod Modlinem i nad Wkrą. Zadaniem obu polskich armii było związanie jak największych sił rosyjskich w celu stworzenia korzystnych warunków do wykonania manewru okrążającego przez tworzoną Grupę Manewrową mającą rozciąć rosyjski Front Północny Michaiła Tuchaczewskiego.

12 sierpnia główne siły rosyjskie liczyły 19 dywizji strzelców, 2 brygady strzelców, 2 dywizje kawalerii i oddział zbiorczy Grupy Mozyrskiej. Po stronie polskiej było natomiast 15 dywizji piechoty, 2 dywizje kawalerii i 2 brygady piechoty, nie było jednak żadnych odwodów. Polskie Naczelne Dowództwo(a w szczególności Piłsudski z Tadeuszem Rozwadowskim) opracowało plan bitwy. Zdecydowano w nim o koncentracji ponad sześciu dywizji polskich nad rzeką Wieprzem oraz w okolicy Puław. Pomiędzy Dęblinem a Kockiem, zgrupowano siły Grupy Manewrowej z 4. Armii. 

Położenie polskich sił zbrojnych było korzystne, ponieważ wojska bolszewickie rozrzucone były na dużej przestrzeni. 

Wielka Bitwa Warszawska rozpoczęła się 13 sierpnia 1920 roku. Jej przebieg można podzielić na 3 fazy:

1. walki obronne na przedmościu warszawskim na przedpolach Radzymina;
   
2. bitwę obronną i manewry zaczepnego 5. Armii gen. Sikorskiego nad Wkrą;
3. uderzenia w dniu 16 sierpnia Grupy Manewrowej znad Wieprza i pościg.

14 sierpnia działania zaczepne na linii Wkry zostały zainicjowane przez 5 Armię gen. W. Sikorskiego, która miała przed sobą siły 4. i 15. Armii sowieckiej. W walce pod Modlinem szczególnie wyróżniła się 18. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała Franciszka Krajowskiego. Następnego dnia 17. Dywizja Piechoty wyruszyła z Modlina po to, aby wzdłuż osi na Nasielsk zaszła nieprzyjaciela od flanki. Bolszewicy zostali wyrzuceni za Wkrę.
W dniu 16 sierpnia zdobyliśmy Nasielsk, Serock, Pułtusk, Ciechanów, Przasnysz oraz Mławę. Za sukces można uznać odbicie Ciechanowa, w którym zdobyto sowiecką radiostację. Wywołało to utratę łączności przez 4. Armię Sowiecką z Michaiłem Tuchaczewskim. Jego stanowisko dowodzenia znajdowało się w Mińsku Białoruskim. W tym czasie 15. Armia wycofuje się ku Narwi, zagrażając tym samym odcięciem wojsk bolszewickich, które zdążyły dotrzeć już nad Wisłę.

16 sierpnia o świcie Grupa Manewrowa składająca się ze związków taktycznych 3. i 4. Armii pod dowództwem Józefa Piłsudskiego rozpoczęła natarcie znad Wieprza w rozciągniętą w marszu z Brześcia nad Bugiem ku Wiśle na wysokości Maciejowic Grupę Mozyrską. Nagłe, a zarazem zdecydowane uderzenie stało się zaskoczeniem dla niepojmujących grozy zaistniałej sytuacji Sowietów.
Armia Polska stopniowo przechodziła do fazy okrążenia i zniszczenia sowieckich armii Frontu Północnego. Jej sukces zależał od szybkości piechoty polskiej. W ciągu 9 dni czołowe jednostki przemierzyły ok. 300 km.

Bitwa na przedpolach Warszawy trwała krótko, a jej finałem było rozbicie wojsk, które pod dowództwem Tuchaczewskiego atakowały miasto. Chociaż wojska te zostały pokonane, to Północny Front rosyjski do końca nie został rozbity.
Straty rosyjskie to około 25 tysięcy zabitych oraz rannych i 66 tysięcy wziętych do niewoli. 45 tysięcy bolszewików zostało internowanych po przekroczeniu granicy niemieckiej. Zdobyto 1023 ciężkie karabiny maszynowe oraz 231 dział, jak też wiele innego sprzętu. Po stronie polskiej było to 4,5 tysięcy zabitych, 22 tysięcy rannych oraz ok. 10 tysięcy zaginionych.
Przyczyn klęski Rosjan pod Warszawą należy szukać w braku koordynacji dowodzenia strony rosyjskiej. Jednak męstwo oręża polskiego oraz zasada ekonomii sił doprowadziły do zatrzymania się "płomienia rewolucji" na przedpolach Warszawy. Bolszewicy, pomimo przegranej pod Warszawą, w dalszym ciągu byli groźni i należało się z nimi liczyć. Siemion Budionny, dowódca 1. Armii Konnej, pod koniec sierpnia wdarł się na Zamojszczyznę, gdzie próbował przyjść z odsieczą wojskom dowodzonym przez Tuchaczewskigo. Ostatniego dnia sierpnia pod Komarowem doszło do największej bitwy kawaleryjskiej. Mimo posiadanej przewagi 1. Armia Konna została zmuszona do odwrotu. Jednak to Bitwa Niemeńska i bitwy na południowo-wschodnich frontach odrodzonego państwa przesądziły o zwycięskim zakończeniu wojny o polską granicę wschodnią.
Określenia "Cud nad Wisłą" używał sam Józef Piłsudski. Dzisiejsi historycy zgodnie twierdzą, że określenie "cud" jest tutaj zbyt wyniosłe. To po prostu doskonała taktyka ataku na nieprzyjaciela. Niemniej, Bitwa Warszawska stworzyła Polakom szansę doprowadzenia do zwycięstwa w tej wojnie i ocaliła tym samym niepodległy byt Rzeczypospolitej. Zwycięstwo nad Sowietami miało dla Polaków ogromne znaczenie moralne. Było to pierwsze od czasów I Rzeczypospolitej tak wielkie zwycięstwo, które zostało odniesione samodzielnie przez Wojsko Polskie nad siłami zbrojnymi potężnego zaborcy. Umożliwiło ono II Rzeczypospolitej prowadzenie samodzielnej polityki wewnętrznej i zewnętrznej, niezależnej od interesów obcych mocarstw. A to zarazem pozwoliło na wychowanie młodego pokolenia i polskiej tradycji i patriotyzmie.

Czy są jakieś ciekawostki związane z tą bitwą? Ależ oczywiście.

1. Wygląd i wyposażenie żołnierzy miały znaczenie - podczas trwającej przez dłuższy czas wojny, można było zauważyć poważne braki w wyposażeniu armii polskiej. W marcu 1920 roku Katolicki Związek Kobiet Polskich napisał apel do Aleksandra Kakowskiego, biskupa warszawskiego, w którym zaproponował pomoc w szyciu bielizny dla żołnierzy. Bolszewicy natomiast nigdy nie liczyli się z ludźmi. Żołnierze Armii Czerwonej chodzili boso, w zniszczonej odzieży, a karabiny nosili na sznurkach. Wizerunek ten wykorzystał premier Wincenty Witos w swojej odezwie do żołnierzy polskich z 6 sierpnia 1920, zagrzewając tym samym Polaków do walki:
   "Niech was nie zniechęcają chwilowe braki. Sami wiecie, że bolszewiccy żołnierze walczą bez butów, w łachmanach, bez bielizny. Wam nie brakuje ani amunicji, ani broni. Odzieży i butów Rząd Wam dostarczy. W czasie wojny nawet tak podstawowe rzeczy wpływały na morale żołnierzy."
2. Charles de Gaulle w Bitwie Warszawskiej - po polskiej stronie wojny polsko-bolszewickiej

   

   Chartes de Gaulle
   

   znaleźli się też Francuzi. Władze Francji wysłały do naszego kraju oficerów, którzy mieli być instruktorami. Wśród nich znalazło się dziewięciu generałów, dwudziestu dziewięciu pułkowników, sześćdziesięciu trzech majorów, niemal dwustu kapitanów i ponad czterystu poruczników. Jednym z nich był kapitan Charles de Gaulle, późniejszy prezydent Francji(od 1959 r.). Do Polski przybył w szeregach Błękitnej Armii gen. Hallera. Początkowo służył w Kutnie, jako instruktor francuskiej misji wojskowej. Następnie został instruktorem w dawnej szkole Gwardii Cesarskiej w Rembertowie, gdzie był nauczycielem teorii taktyki. W lipcu i sierpniu 1920 r. walczył w szeregach polskiej dywizji, po czym został awansowany na majora. Odznaczono go Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za udział w operacjach wojskowych latem tego roku.
3. Sam Sandi-czarnoskóry żołnierz w walce z bolszewikami - Sam Sandi był czarnoskórym żołnierzem walczącym w Armii Wielkopolskiej podczas powstania wielkopolskiego. Dwa lata później walczył w wojnie z bolszewikami. Niewiele o nim wiadomo. Być może był asystentem albo adiutantem, zajmował się aprowizacją, jak było trzeba, to był też kierowcą. Był lubiony przez innych. Ułożono nawet na jego cześć piosenkę żołnierską, w której podkreślano biel jego zębów. Podobno najbardziej lubił walczyć w nocy.

4. 

   Jan Kowalewski
   

   Porucznik Kowalewski-zapomniany kryptolog - Już rok przed starciem polscy kryptolodzy złamali szyfry Armii Czerwonej. W tej dziedzinie najbardziej wysławił się porucznik Jan Kowalewski, który pracował w polskim wywiadzie od 1919 roku. Pomogli mu w tym matematycy z Uniwersytetu Lwowskiego i Warszawskiego, m.in.: Stanisław Leśniewski, Stefan Mazurkiewicz oraz Wacław Sierpnicki. Dzięki nim nasz sztab generalny wiedział, w którym kierunku przemieszcza się armia gen. Tuchaczewskiego, a to ułatwiło uderzenie w dniu 16 sierpnia i przesądziło o ostatecznym polskim zwycięstwie. W 1921 roku Piłsudski odznaczył Kowalewskiego Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari. Niestety, historia zapomniała o wkładzie Kowalewskiego w wydarzenia z sierpnia 1920 roku.
5. Tajemniczy mapnik - Major Wacław Drohojowski, dowódca Ochotniczego Pułku im. Stefana Batorego, zginął 13 sierpnia pod Brześciem. Przy jego ciele sowieci odnaleźli mapnik, na którym zaznaczone były plany operacyjne kontruderzenia znad Wieprza. Gen. Tuchaczewski, po długich dyskusjach ze sztabem uznał, że materiały te mają na celu zmylić Armię Czerwoną i są fałszywe. Założono, że miało to zmusić ich do osłony lewego skrzydła zgrupowania uderzeniowego, a co za tym idzie, udaremniało to atak na Warszawę. Przechwycone informacje nie zostały wykorzystane, a mogły zmienić losy bitwy na naszą niekorzyść.
6. Ostatni weteran - Aktualnie nie żyje już żaden uczestnik Bitwy Warszawskiej. W 2008 roku, w wieku 106 lat, zmarł najstarszy jej weteran - kapitan Stanisław Wycech. Cztery lata wcześniej udzielił wywiadu, podczas którego wspominał, że wojna była bardzo ciężka, ale duch walki w armii był wielki. Stanisław Wycech wspominał też poświęcenie i ogromny wysiłek żołnierzy walczących w Bitwie Warszawskiej. Opowiadał o wykonaniu sławnego manewru oskrzydlenia wojsk bolszewickich. - Trzy doby bez spania i jedzenia goniliśmy bolszewików - mówił.
7. Pismem Świętym w Sowietów - Jednym z ważnych fragmentów Bitwy Warszawskiej było zdobycie 15 sierpnia przez kaliski 203. Pułk Ułanów sztabu 4. armii sowieckiej w Ciechanowie, a wraz z nim - kancelarii armii, magazynów i jednej z dwóch radiostacji, służących Sowietom do utrzymywania łączności z dowództwem w Mińsku. Szybko podjęto decyzję o przestrojeniu polskiego nadajnika na częstotliwość sowiecką i rozpoczęciu zagłuszania nadajników wroga, dzięki czemu druga z sowieckich radiostacji nie mogła odebrać rozkazów. Warszawa bowiem na tej samej częstotliwości nadawała przez dwie doby bez przerwy teksty Pisma Świętego - jedyne wystarczająco obszerne teksty, które udało się szybko odnaleźć. Brak łączności praktycznie wyeliminował więc 4. Armię z bitwy o Warszawę.
8. Cud nad Wisłą w Castel Gandolfo - Ambrogio Damiano Achille Ratti, późniejszy papież Pius XI, w latach 1919-1921 był nuncjuszem apostolskim w Polsce. Podczas Bitwy Warszawskiej jako jeden z dwóch(obok Turcji) przedstawicieli dyplomatycznych zdecydował się na pozostanie w mieście. Kiedy dwa lata później został wybrany na papieża, kazał namalować obraz, w jednym z pokoi w jego letniej rezydencji, przedstawiający obronę Warszawy. Malowidło znajduje się w nim do dzisiaj, tak samo jak obraz przedstawiający oblężenie Częstochowy przez Szwedów, namalowany również z inicjatywy Piusa XI.

Źródła:

1. https://wiadomosci.onet.pl/kraj/bitwa-warszawska-piec-faktow-o-ktorych-prawdopodobnie-nie-mieliscie-pojecia/v0rqqvn
2. https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/256306,Cud-nad-Wisla-czyli-Bitwa-Warszawska