1381. Galeria sławnych Ślązaków, cz. 3

Przed końcem roku chciałam jeszcze zakończyć cykl związany z pomnikami ludzi związanych w jakiś sposób z rejonem Górnego Śląska, który znajduje się w jednym z katowickich zielonych skwerów, Placu Grunwaldzkim. Przy okazji "pochwalę się" zaćmieniem mojego umysłu - poprzednie pomniki są ustawione przy jednej alejce. Sam skwer jest przecięty przez ulicę i pomniki z dzisiejszego wpisu ustawione są przy jej dalszym ciągu po drugiej stronie tejże ulicy(inaczej mówiąc - ulica jakby przecina tą alejkę). Dochodzę do pomnika poświęconego Wojciechowi Kilarowi i zonk, nie ma już więcej postumentów. A przecież gdzieś muszą być - wszak i czytałam o nich w internecie, i nawet widziałam ich zdjęcia. Więc co, wyparowały? Rozglądam się, poszukując ich w niedalekiej okolicy i nagle je dostrzegam - na tej drugiej części alejki. Sama się z tego śmieję. No wiecie, ja słyszałam o "mgle pocovidowej", ale to by musiała być "mgła pozajęciowa".
Wracając jednak do naszych sławnych Ślązaków, to w ostatnich latach swoje miejsce na skwerze znaleźli:

Andrzej Urbanowicz - polski artysta wizualny. Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Po studiach przyjechał do Katowic, gdzie mieszkał oraz pracował. Był jednym z założycieli "Tajnej Kroniki Grupy Pięciu Osób", w późniejszym okresie zwanej "Ligą Spostrzeżeń Duchowych" albo "Kręgiem Oneiron". Debiutował na wystawie indywidualnej w warszawskiej Galerii Krzywe Koło w 1963 roku, pokazując obrazy, które nawiązują do idei Władysława Strzemińskiego, a zarazem inspirowane mistycyzmem zawartym w tekstach Pseudo-Dionizego. Równocześnie rozpoczął studia nad okultyzmem. Jego przestrzeń twórcza została zbudowana na podstawie indywidualnych inspiracji duchowych - nie tylko wspomnianego okultyzmu, ale też buddyzmu, zen, czy też neognozy. Symbolika solarna przejawiająca się w jego twórczości nawiązywała także do mitologii egipskiej, a przede wszystkim do symbolu wiecznej przemiany i odwiecznego chaosu - Ouroborosa. Uznawany jest za ikonę polskiego undergroundu artystycznego. Ponadto w połowie lat 70. był pionierem polskiego zenu, jako współzałożyciel i lider pierwszej polskiej wspólnoty buddyjskiej - Związku Buddystów Zen "Sangha". Dzięki uzyskanemu stypendium Fundacji Kościuszkowskiej przebywał w latach 1979 - 1992 w Stanach Zjednoczonych. Jego prace zgromadzone są w muzeach na całym świecie, w tym w Muzeum Śląskim oraz Muzeum Historii Katowic.

Jan "Kyks" Skrzek - polski muzyk i kompozytor bluesowy. Grał na harmonijce ustnej oraz fortepianie. Nie tylko identyfikował się z kulturą Górnego Śląska, ale i ją współtworzył. W swojej twórczości poruszał problemy dnia codziennego mieszkańców tego regionu. Przez lata mieszkał w Katowicach. Działalność artystyczną rozpoczął w jazz-rockowym zespole Rak(lata 1973-1976). Na zaproszenie starszego brata wziął udział w sesji nagraniowej albumu grupy SBB oraz jego solowych wydawnictw. Efektem współpracy braci był też występ w ramach festiwalu Folk-Blues Meeting '80 w Poznaniu. Jan Skrzek brał również udział w finałowych koncertach Rawa Blues Festival, a także m.in. na festiwalu Olsztyńskie Noce Bluesowe, koncertach "Blues Top 85" w Sopocie, Top Blues Feeling '85 w Łodzi, czy też Zaczarowany Świat Harmonijki w Poznaniu. W połowie lat 80 odbyła się premiera debiutanckiego albumu artysty - "Górnik Blues". Był to zapis koncertu zarejestrowanego w klubie Leśniczówka w Chorzowie. Kilka rok później zrealizowano drugi album zatytułowany "Nikt nie zawróci kijem Wisły". W późniejszym okresie ukazały się albumy "Kyksówka Blues" oraz "Nowy świat Blues". W latach 90. Skrzek skoncentrował swoją działalność przede wszystkim na występach klubowych. Wziął też udział w musicalu "Pozłacany warkocz", a także wystąpił w filmach Janusza Kidawy i Kazimierza Kutza. W 1997 ukazała się płyta poświęcona pamięci Ryszarda Riedla - "Modlitwa bluesmana w pociągu". Otrzymała ona tytuł "Bluesowego Albumu Roku 1997". W 2003 powstała Śląska Grupa Bluesowa, z którą muzyk był związany do końca życia. Grupa wydała m.in. swoje koncertowe DVD zatytuowane "Blues Night". Jednym z ostatnich występów Skrzeka był gościnny występ na płycie katowickiego rapera Miuosha, "Piąta strona świata", gdzie zaśpiewał w tytułowym utworze. Oprócz tego zdążył dać jeszcze koncerty w Toruniu, Gdyni, Elblągu oraz w Częstochowie.

Teofil Ociepka - malarz samouk. Jeden z przywódców Janowskiej Gminy Okultystycznej. Obok Nikifora najbardziej znany polski reprezentant prymitywizmu. Jego twórczość osiągnęła światowe uznanie. Z zawodu górnik, pracował jako maszynista w kopalnianej elektrowni na kopalni "Giesche". Okultyzm poznał jako żołnierz armii niemieckiej podczas I wojny. To z niej przywiózł do rodzinnego Janowa pierwsze książki poświęcone tej dziedzinie(m.in. traktat "Siedemdziesiąt dwa Imiona Boże" Athanasiusa Kirchera). Wkrótce został członkiem Loży Różokrzyżowców i uzyskał status mistrza nauk tajemnych. Wskazówki co do swojego postępowania otrzymywał korespondencyjnie. Tak też otrzymał polecenie utworzenie w Janowie gminy okultystycznej. Uważał, że pozostaje w łączności duchowej ze swoim guru, to ono miało inspirować jego malarstwo drogą telepatyczną. Malować zaczął około 1927 roku, jednak trzy lata później, po krytyce jego prac zaprzestał wszelkich prób. Do twórczości powrócił prawdopodobnie tuż przed II wojną albo podczas jej trwania. Po wojnie promotorką jego sztuki została Izabela Czajka-Stachowicz. W 1948 roku zorganizowała mu indywidualną wystawę w Warszawie, która zapoczątkowała karierę artystyczną malarza. Swoją profesję traktował jako boże posłannictwo, dlatego starał się w nim przedstawić np. walkę Dobra ze Złem. Do ideologii różokrzyżowców nawiązuje symbolika obrazów związanych z Saturnem. W późniejszym okresie jego prace nawiązywały do baśni, legend i życia górników. Charakteryzują się one bogactwem wyobraźni oraz jaskrawą, bogatą kolorystyką. Tematyka dzieł przysporzyła mu wielu kłopotów, ponieważ nie przystawała do kanonu trwającego socjalizmu. Był współzałożycielem zespołu plastycznego, który przekształcono w koło plastyczne przy Domu Kultury KWK Wieczorek. Na jego bazie w latach pięćdziesiątych zaczęła działać grupa utalentowanych malarzy-amatorów. Była ona nazywana Grupą Janową bądź Kołem Malarzy Nieprofesjonalnych. Ociepka należał do niej do czasu, kiedy przeniósł się na stałe do mieszkającej w Bydgoszczy żony(1959 r). To pod jej wpływem zerwał kontakty z członkami Grupy Janowskiej i oddalił się od okultyzmu. Z okazji 85-lecia urodzin odznaczono go Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Antoni Halor - urodził się w Siemianowicach Śląskich i tam także ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Jana Śniadeckiego. Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie oraz w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, Filmowej i Telewizyjnej. W 2004 roku zdobył doktorat z zakresu literaturoznawstwa na Uniwersytecie Śląskim. Był wszechstronnym twórcą. Spełniał się jako malarz, grafik, rysownik oraz ilustrator książek. W swoim malarstwie z chęcią sięgał po tematy związane z pejzażem i symboliką Górnego Śląska. Był współzałożycielem grupy Onejron. Od 1965 r. członek Związku Polskich Artystów Plastyków. Jednak jego największą pasją była twórczość filmowa. Halor był reżyserem i scenarzystą wielu filmów dokumentalnych, animowanych, fabularnych, dokumentów fabularyzowanych, widowisk telewizyjnych i spektakli teatralnych. Pełna jego filmografia zawiera ok. 50 tytułów. Od 1971 roku był członkiem Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Wraz z końcem lat 80. XX wieku artysta zaczął się skłaniać w stronę twórczości literackiej. Ustawicznie gromadzona w stale wzbogacana wiedza naukowo-literacka, historyczna oraz filozoficzna skutkowała licznymi publikacjami prasowymi i książkowymi. Ciekawostką jest, że od pierwszego numeru miesięcznika "Śląsk", aż do śmierci autora, prezentowano w czasopiśmie jego cykl pt.: "Pejzaż mitologiczny". Z każdym kolejnym rokiem pojawiały się nowe pozycje książkowe, nawiązujące do szeroko rozumianej tematyki Śląska, a zwłaszcza związane z jego rodzinnym miastem - Siemianowicami. Jego dorobek został doceniony przez Górnośląskie Towarzystwo Literackie, które przyjęło go w poczet swoich członków.

Tadeusz Kijonka - poeta, dziennikarz, autor utworów scenicznych, poseł na Sejm IX i X kadencji. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim. Z Katowicami był związany od połowy XX wieku. Przez długie lata zawodowej aktywności miał ogromny wpływ na życie kulturalne regionu. Debiutował w "Trybunie Robotniczej" w połowie lat 50. tryptykiem zatytułowanym "Konstantynopol Mickiewicza". Otrzymał za niego pierwszą nagrodę w studencki, konkursie poetyckim z okazji trwającego właśnie Roku Mickiewicza. W ten sposób złapał bakcyla pisarskiego. Krytycy literaccy wykazywali, że w jego twórczości dominowały wielokrotnie przekształcone i wzbogacone motywy rodem z Górnego Śląska. Nieraz pojawiały się też wątki związane z romantyzmem(odwołania do twórczości Adama Mickiewicza, bunt, dialogi z Bogiem) oraz patriotyczne, wyrażone poprzez zachwyt nad pięknem ojczyzny, umiłowaniem tradycji i rodzimego krajobrazu, a także nawiązania do bolesnych kart historii Polski i obecność motywów antycznych(m.in. Syzyf i Horacy). Od 1967 do 2013 roku był kierownikiem literackim Opery Śląskiej. Na początku lat 90. założył i prezesował Górnośląskiemu Towarzystwu Literackiemu. Od momentu założenia w 1995 roku aż do 2013 pełnił funkcję redaktora naczelnego miesięcznika społeczno-kulturalnego "Śląsk". Zainicjował Kongres Kultury na Górnym Śląsku. Marian Kisiel nazwał go "poetą trzech tematów - ziemi, pamięci i ciała".

Bernard Krawczyk - aktor teatralny, filmowy i telewizyjny. Ukończył Studium Dramatyczne przy Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach. Tam również debiutował w 1952 r. W latach 1972 - 1982 był aktorem w sosnowieckim Teatrze Zagłębia, gdzie brał udział w takich spektaklach, jak "Trzy siostry", "Lęki poranne", czy też "Balladynie". W 1982 roku powrócił do aktorstwa w Teatrze Śląskim w Katowicach. Do jego najważniejszych ról teatralnych można zaliczyć Bohatera w "Kartotece", Żadowa w "Intratnej posadzie", Zbigniewa w "Mazepie", Estragona w "Czekając na Godota", Króla Ignacego w "Iwonie, księżniczce Burgunda", Alojzego Bąbla w "Niezwykłej przygodzie Pana Kleksa" oraz tytułowa rola w "Weselu Figara" i Kreona w "Antygonie". Za tą ostatnią rolę otrzymał zresztą Złotą Maskę(w całej swojej działalności otrzymał 4 Złote i 2 Srebrne Maski). Krawczyk był także aktorem filmowym i telewizyjnym. Możemy go kojarzyć np. z filmów w reżyserii Kazimierza Kutza, takich jak "Sól ziemi czarnej" i "Perła w koronie". Niemałą popularność przyniosła mu rola Franciszka Pytloka w emitowanym w latach 90. XX wieku serialu produkcji TVP Katowice - "Sobota w Bytowie". Występował gościnnie z zespołem "Antyki" i współpracował z Gliwickim Teatrem Muzycznym. W październiku 2018 roju został patronem Sceny Kameralnej Teatru Śląskiego w Katowicach.

Józef Świder - kompozytor i pedagog muzyczny. Studiował kompozycję, fortepian oraz teorię muzyki w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach. Natomiast studia uzupełniające odbył u Goffredo Petrassiego w Accademia di Santa Cecilia w Rzymie. Od 1952 nauczał w katowickiej Akademii Muzycznej teorii muzyki oraz kompozycji. Przez szereg lat pełnił na uczelni różne funkcje. Był m.in. dziekanem, kierownikiem Katedry oraz prorektora. Jego uczniami byli m.in. Aleksander Lasoń, Julian Gembalski, Andrzej Dziadek, czy też Wiesław Cienciała. Ale Akademia Muzyczna nie była jedyną uczelnią, na której wykładał Świder - był także profesorem Uniwersytetu Śląskiego, a konkretniej jego cieszyńskiej filii. To w niej w latach 1985 - 1999 kierował Instytutem Pedagogiki Muzycznej. Od 1984 roku był też profesorem Podyplomowego Studium Chórmistrzowskiego przy bydgoskiej Akademii Muzycznej, natomiast od 1996 roku był jego kierownikiem. W latach siedemdziesiątych podjął współpracę ze Śląskim Związkiem Chórów i Orkiestr, pełniąc w nim przez wiele lat funkcję dyrektora artystycznego. Przez kilka lat był jurorem Ogólnopolskiego Turnieju Chórów "Legnica Cantat" oraz innych polskich i międzynarodowych konkursów chóralnych. W 2002 roku został laureatem "Srebrnej Piszczałki" - honorowej nagrody przyznawanej przez Prymasa Polski za wybitne osiągnięcia i wkład w rozwój muzyki sakralnej w Polsce. Wieloletni członek Związku Kompozytorów Polskich i Stowarzyszenia Autorów ZAiKS.

Kazimierz Kutz - reżyser filmowy, teatralny i telewizyjny, scenarzysta, nauczyciel akademicki, publicysta, pisarz oraz polityk. Syn kolejarza, a zarazem powstańca śląskiego. Wychowywał się w robotniczym domu w Szopienicach, w którym kultywowano religię katolicką. Uczył się w I Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Kościuszki w Mysłowicach. W tym okresie angażował się w działalność organizacji młodzieżowych, takich jak np. Związek Harcerstwa Polskiego. Stopniowo tracił wyniesioną z rodzinnego domu wiarę, zarówno pod wpływem stalinowskiej szkoły, jak i brata Henryka. Po maturze zapisał się do Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi. Co ciekawe, pierwotnie chciał zdawać na polonistykę, obawiał się jednak, że nie poradzi sobie na studiach ze względu na swoją śląską gwarę. Niepokój towarzyszył mu także w szkole filmowej, gdzie przeżywał pasmo upokorzeń z powodu swojego pochodzenia społecznego. Pracę reżyserską rozpoczął w 1954 roku jako asystent Andrzeja Wajdy. Jego samodzielnym debiutem reżyserskim był nakręcony w 1959 roku film "Krzyż Walecznych". Był wykładowcą Uniwersytetu Śląskiego oraz krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Współtwórca polskiej szkoły filmowej, założyciel i pierwszy kierownik Zespołu Filmowego "Silesia". Współzałożyciel w 1966 roku Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Twórca licznych spektakli Teatru Telewizji. Wyreżyserował ponad dwadzieścia filmów fabularnych, z czego sześć opowiadało o Górnym Śląsku. Do jego najbardziej rozpoznawalnych dzieł należy tzw. trylogia śląska("Sól ziemi czarnej" z 1969 roku, "Perła w koronie" z 1971 roku oraz "Paciorków jednego różańca" z 1979 roku), której głównym motywem jest tożsamość Ślązaków i bunt podejmowany przez górniczą wspólnotę oraz film "Śmierć jak kromka chleba" opowiadająca o pacyfikacji w kopalni "Wujek" podczas stanu wojennego. Dwukrotny laureat Złotych Lwów na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych(za "Paciorki jednego różańca" oraz za "Zawróconego"). Był także współpracownikiem opozycji demokratycznej w PRL, senatorem IV, V, VI i VIII kadencji, wicemarszałkiem Senatu V kadencji, marszałkiem seniorem Senatu VI i VIII kadencji oraz posłem na Sejm VI kadencji.

Na razie to już koniec cyklu związanego z katowicką Galerią Artystów na Placu Grunwaldzkim. Jednak, tak jak pisałam w jednej z poprzednich notatek poświęconych temu zagadnieniu, każdego roku dodawana jest sylwetka 1-2 ludzi związanych zarówno z jakąś dziedziną szeroko rozumianego artyzmu, jak i rejonem Górnego Śląska. Tylko tak się zastanawiam, czy każdego roku poświęcać jedną notkę na przybliżenie nowych postaci, czy może dopiero za kilka lat zrobić jeden, zbiorowy post wszystkich nowych sylwetek? Może Wy się wypowiedzcie, moi Drodzy.

Poprzednie części osobistości upamiętnionych w Galerii:

1. Część 1 -> https://na-sciezkach-codziennosci.blogspot.com/2021/11/1369-galeria-sawnych-slazakow.html
2. Część 2 -> https://na-sciezkach-codziennosci.blogspot.com/2021/11/1360-galeria-sawnych-slazakow-cz-2.html