1648. Tragedia na jeziorze Gardno i historia wyjątkowej harcerki, która wtedy zginęła

(źródło zdjęcia)

Właśnie mija 75 rocznica tragedii, która miała miejsce na jeziorze Gardno. W niedzielę, 18 lipca 1948 roku na zbiornik wodny wypłynęły dwie łódki. Znajdowały się w nich m.in. harcerki z Łódzkiej Żeńskiej Drużyny Harcerek im. "Zośka" działającej przy Szkole Powszechnej nr 161 w Łodzi. Drużyna, nazywana "Małą Piętnastką", składała się z ok. 30 dziewczynek podzielonych na mniejsze zastępy. W 1948 roku ich zastępową była Teresa Sass.

Tego roku drużyna pojechała na obóz nad morze. Piękna pogoda kusiła wycieczkami i szukaniem nowych przygód. Dziewczynki nie mogły się wręcz doczekać wycieczki do pobliskich Rowów, aby za mierzeją zobaczyć morze. W niedzielny poranek poszły do kościoła, a następnie pomaszerowały na brzeg. Do późnego popołudnia czekały na łodzie, którymi miały wypłynąć na jezioro. Wiele z nich czekała na własną śmierć.

Dwie poniemieckie łodzie, które po nie przypłynęły, mogły pomieścić 22 osoby. Tymczasem wsiadło do nich 45 osób, z których 36 to były harcerki. Przewoźnik nie miał koncesji, a do nikogo nie trafiały przestrogi, że łodzie są przepełnione. Kiedy wypłynięto na jezioro zauważono, że większa łódź holująca mniejszą, zaczęła przeciekać. Stanął też silnik. Nie wszystkie dziewczynki potrafiły pływać. Chwytały się rozpaczliwie, a przez to jedna drugą wciągały pod wodę. Szukały też ratunku na mniejszej z łodzi. Szybko wybuchła panika, a echo niosło po jeziorze krzyki, płacz, urywane słowa modlitwy tonące wraz z ofiarami. Pod wodą znajdowało się coraz więcej osób.

Ocalonym z katastrofy pomocy udzielili mieszkańcy Gardny Wielkiej. Ciała ofiar zostały wyłowione. Niektóre jeszcze dawały oznaki życia, jednak nikt w tamtych czasach nie potrafił skutecznie udzielić pierwszej pomocy. Ułożono je w autobusie i przewieziono do Słupska. Tylko dwie harcerki trafiły do szpitala z niewielkimi obrażeniami, dzięki czemu przeżyły.

Dwa dni później doniesienia o tragedii zdominowały polską prasę. "Wstrząsający wypadek koło Ustki", "25 harcerek utonęło w jeziorze", "Surowa odpowiedzialność czeka winnych katastrofy", "Tragedia na jeziorze", "Żałoba harcerzy" - głosiły nagłówki. Co ciekawe, prasa myliła nazwy miejscowości, jeziora, liczbę, nazwiska i tożsamość ofiar, winę przypisywano pijanemu motorniczemu. W powstałym zamieszaniu drukowano nazwiska osób, które ocalały. Fałszywe pogłoski zakłóciły też ceremonię pogrzebową w Łodzi. Ktoś w tłumie rozpowiadał, że trumny są puste. Musiano je otworzyć. W środku spoczywały dziewczynki ubrane w białe koszule. Ze względu na panujące upały pogrzeb został przyspieszony. Premier Józef Cyrankiewicz wysłał na miejsce zdarzenia specjalną komisję ministerialną oraz zarządził pociągnięcie winnych do odpowiedzialności. ZHP na znak żałoby rozkazał okrycie kirem krzyży harcerskich do 31 lipca.

Miesiąc po tragedii, na tydzień przed rozprawą, prasa informowała o wynikach śledztwa. Odpowiedzialnym za administrowanie jeziora Gardno był pracownik Zarządu Państwowych Nieruchomości Ziemskich w Koszalinie, Wacław Terlecki. Do jednych z jego zadań należało dysponowanie łodziami rybackimi, stanowiącymi pływający po jeziorze tabor. W czerwcu polecił on ślusarzowi Józefowi Markiewiczowi wyremontować wydobyty z dna jeziora wraku łodzi motorowej i wmontowanie do niej motoru. Pomimo pomocy miejscowego rybaka, remont przeciągnął się do połowy lipca.

W tym czasie do Gardny Wielkiej przyjechały harcerki z Łodzi. Ich kierowniczką była Eugenia Leszewska, która dodatkowo zabrała ze sobą dwie bratanice w wieku 8 i 10 lat. Jedną z atrakcji obozu miała być przeprawa przez jezioro Gardno. Terlecki powiadomił ją o naprawianej motorówce, a jednocześnie skierował do rybaka pomagającego w naprawie. Ten zaoferował, że zabierze na dwie łodzie 40 osób. 18 lipca harcerki czekały na plaży od 7 rano. Jednak wmontowanie motoru do łodzi szło tak opornie, że pracę skończono około godziny 16.

Do motorówki doczepiono łódź rybacką po czym w obu łodziach rozmieszczono 45 osób. Na motorówce zmieściło się 31 osób - 10 z nich ulokowano w kabinie, 21 poza nią, niektórzy siedzieli nawet na jej dachu. Do łodzi rybackiej wsiadło 14 osób. Tymczasem maksymalne obciążenie dla motorówki wynosiło 15 osób, a dla łodzi rybackiej - 7 osób.

Kiedy łodzie znalazły się na środku jeziora, motor w motorówce przestał działać, a ona sama zaczęła nabierać wody. Próbowano się jej pozbyć wylewając ją, wiosłowano też, aby doprowadzić łódź do brzegu. Nauczycielka rozkazała, aby wracać, harcerki zaś miały balansować łodzią w celu utrzymania równowagi. Powstał popłoch, a rozkołysana motorówka wywróciła się i pociągnęła za sobą łódź rybacką. Prawie wszyscy uczestnicy wyprawy znaleźli się pod wodą. Siedmioma łodziami na pomoc pospieszyli okoliczni rybacy. Z 45 osób udało się uratować tylko 20. Osoby, które tego tragicznego dnia zginęły to: Anna Bogdanowicz (13 l.), Halina Broszkiewicz (13 l.), Elżbieta Czernik (13 l.), Teresa Czyżykowska (21 l.), Anna Jaziewicz (14 l.), Krystyna Jencz (13 l.), Halina Kowal (19 l.), żona mechanika wymieniana jako Adelina Markiewicz, Aleksandra Kozłowska (15 l.), Maria Kozłowska (13 l.), Elżbieta Leszewska (8 l.), Eugenia Leszewska (37 l.), Teresa Leszewska (10 l.), Krystyna Milerowicz (12 l.), Lidia Niepołomska (13 l.), Zofia Pacuszka (12 l.), Halina Piecek (12 l.), Irena Piecek (14 l.), Joanna Skwarczyńska (13 l.), Teresa Sokołowska (14 l.), Barbara Szabłowska (14 l.), Anna Ślisiewicz (14 l.), Krystyna Walewska (14 l.), Halina Wizner (13 l.), Rozalia Zabłocka (42 l.) oraz Teresa Zapolska (15 l.).

O wypadek oskarżono Wacława Terleckiego i rybaka Wacława Rudnickiego, którzy trafili do aresztu. Oskarżony został również mechanik łodzi, Józef Markiewicz, który uciekł podczas przewożenia go do aresztu w Słupsku i zbiegł za granicę. Udało mu się to prawdopodobnie dlatego, że z powodu swojej żołnierskiej ukrywał się przed funkcjonariuszami Urzędu Bezpieczeństwa pod fałszywym nazwiskiem.

30 sierpnia w Słupsku rozpoczął się proces. Pomimo tego, że publiczność mogła wejść na salę rozpraw jedynie z kart wstępu, panował na niej niesamowity ścisk. Oskarżeni nie przyznali się do winy. Jednym ze świadków była 17-letnia drużynowa Teresa Sass, która znajdowała się w przyczepionej łodzi rybackiej. Po jej zatonięciu wypłynęła na powierzchnię wody i uczepiła się przewróconej motorówki, skąd została uratowana.

Biegły Czesław Kazubek, kapitan portu w Ustce, ocenił stan samej motorówki jako dobry. Zastrzeżenia budził w nim jej motor, ponieważ dochodziła do niego woda. Zwrócił on też uwagę na nadmierne obciążenie oraz wadliwą budowę łodzi rybackiej, jak również to, że pasażerowie nie zachowali należytej ostrożności, decydując się na balansowanie łodzią.

Nazajutrz, 31 sierpnia, w mowach końcowych prokurator żądał najwyższego wymiaru kary dla obu oskarżonych za zarzucane im przestępstwo - po 5 lat więzienia. Obrońcy domagali się ich uniewinnienia. Ostatecznie sąd skazał Rudnickiego na 5 lat więzienia, a Terleckiego na 2 lata.

Echa tej tragedii dotarły także do Gdańskiego Sądu Apelacyjnego. Wszystko dlatego, że prokurator żądał wyższej kary dla Terleckiego, natomiast obrońcy chcieli jego uniewinnienia. 26 listopada sąd utrzymał karę wobec Rudnickiego, zaś skazanego na 2 lata więzienia Terleckiego uniewinnił.

W 2009 roku w Gardnie Wielkiej odsłonięto pomnik upamiętniający ofiary wypadku. Zaprojektował go słupski architekt, Wiktor Janusz. Ufundowali go parafianie oraz harcerze-seniorzy, będący dawnymi druhami ofiar.

(źródło zdjęcia)

Jedna z ofiar, 13-letnia Joasia Skwarczyńska (córka znakomitej profesor Stefanii Skwarczyńskiej) jest patronką wielu drużyn harcerskich. Patronowała też nieistniejącej już szkoły w Gardnie Wielkiej. Przez pewien czas krążyła pogłoska, że toczy się wobec niej proces beatyfikacyjny, ostatecznie została ona jednak zdementowana

Joanna Skwarczyńska (źródło zdjęcia)

Niemniej sylwetka tej młodej harcerki, przed którą było całe życie, może zadziwić i zainspirować niejednego człowieka. Joasia w tamte wakacje miała niemały dylemat: jechać na wymarzony obóz w Góry Świętokrzyskie, gdzie wyrywało się jej serce, czy też pomóc w organizacji wakacyjnego wyjazdu 15 Łódzkiej Drużyny Harcerskiej, gdzie pełniła funkcję przybocznej i za którą czułą się odpowiedzialna. "Córeczko, trzeba postąpić tak, jak każe obowiązek" - usłyszała od mamy, kiedy poprosiła ją o radę. Joasia zaangażowała się całą sobą w organizację wyjazdu do Gardny Wielkiej. Okazało się, że od tej decyzji zależało dużo więcej, niż tylko wakacyjne plany dziewczynki. Nastolatka na tym wyjeździe znalazła śmierć.

Jak już wspomniałam, w niedzielę 18 lipca, na jezioro Gardno, wypłynęły dwie łódki. Mogły one zabrać na swój pokład najwyżej dwadzieścia osób, tymczasem było ich ponad czterdziestu. Wśród nich znalazło się trzydzieści siedem harcerek z Łodzi. Po przepłynięciu około kilometra, dzieci zauważyły wodę, która zbierała się pod ich nogami, zgasł także silnik motorówki. Wybuchła panika. Przewoźnik starał się przenieść część osób z motorówki do holowanej przez nią łodzi, jednak tamta zaczęła tonąć. Wkrótce motorówka przewróciła się do góry dnem. Znajdujące się w wodzie harcerko próbowały się jej trzymać, ale i ona nie wytrzymała ciężaru. Joasia podawała ręce tonącym koleżankom, a potem zniknęła pod wodą. Tonąc, zapewne słyszała śpiewaną przez dziewczynki pieśń "Serdeczna Matko, Opiekunko ludzi".

Tamtego dnia utonęły 22 harcerki w wieku od siedmiu do szesnastu lat i trzy dorosłe kobiety. Wśród nich była też Joasia. Jej matka tak o niej pisała: "Zdawała się składać z cudownych, a pozornie nienaturalnych w symbiozie cech, tworzących doskonałą jedność; niezwykłą, niepowtarzalną, pełną pochłaniającego uroku. (...) Właściwy charakter jej urodzie nadawał uśmiech; zawsze promienna, słoneczna dla każdego - i tak to ludzie odczuwali - była kwiatkiem, smugą światła, leśnym urokiem, ziewczątkiem i dzieckiem. Także wiarą w życie, miłością wszystkiego co dobre, szlachetne i piękne".

Joanna urodziła się w Łodzi 12 czerwca 1935 roku. Kilkukrotnie zmieniała miejsca zamieszkania. Po wybuchu wojny wraz z rodzicami i starszą o siedem lat siostrą Marią mieszkała we Lwowie, a w 1940 roku cała rodzina została przesiedlona do Kazachstanu. Maria po latach wspominała, że to był bardzo trudny czas, głównie z powodu ogromnego głodu. Mała Joasia nie skarżyła się na ty, tylko kiedy wydawało jej się, że nikt jej nie widzi, próbowała wyskrobać z garnka resztki jęczmienia lub gotowanej trawy. Po wojnie rodzina wróciła do rodzinnej Łodzi, a Joasia stała się uczennicą szkoły powszechnej nr 161.

Dziewczynka zawsze dbała o innych. Harcerki biorące udział w jednym ze współorganizowanych przez nią obozów wspominały, że tygodniami marzyła o wejściu na Śnieżnik. Miała na to dwukrotnie szansę w trakcie trwania wyjazdu, jednak za każdym razem z powodów zdrowotnych którejś z uczestniczek zostawała w obozie. Argumentowała to tym, że ktoś musi zająć się chorą, a przecież wszyscy chcą zdobyć ten szczyt. W czasie innego wyjazdu zrobiła pyszne pączki i wszystkie rozdała innym. Zapytana przez drużynową czy cokolwiek zjadła, odpowiedziała: "to ja sobie usmażę omlecik".

Dzieliła się dosłownie wszystkim, co miała. Doceniały to szkolne koleżanki, które zawsze mogły liczyć na jej pomoc w nauce. A przy tym była solidarna - kiedy cała klasa poszła na wagary, ona się nie wyłamała, bo "nie zostałaby jak lizus". Pomimo dużych problemów w szkole, w tym zagrożeniem wydaleniem ze szkoły, Joasia nie wydała osób, które wpadły na ten pomysł. Miała też inne swoje sekrety. Po cichu wymykała się do kościoła, gdzie modliła się, zwłaszcza za osoby doświadczające trudności w wierze. Co więcej, doświadczała owoców swojej modlitwy - nawrócenia osób, za którą się modliła i którą odwiedzała, próbując zbliżyć ją do Boga. Znający Asią ludzie mówili, że w jej spojrzeniu było światło, tak jakby nosiła w sercu niezwykłą tajemnicę.

Jej mama wspominała też, że we wszystkim była "totalna". Harcerstwu poświęcała cały swój wolny czas. Tak samo było z drugą jej wielką pasją - teatrem. Na scenie Asia stawała się inną osobą. Jej dziecinny głos stawał się głęboki, pełen siły i wzruszenia. Nastolatka występowała w łódzkim Teatrze Kameralnym. Za występy dostawała wynagrodzenie. Przeznaczała je na pomoc rodzinie i prezenty dla starszej siostry. Próby w teatrze zajmowały jej dużo czasu, Asia potrafiła bez problemów godzić z nimi zarówno naukę, jak i udzielanie korepetycji. Dzięki temu wspomagała reperowanie domowego budżetu. Przez tak napięty harmonogram zabrakło jej czasu na zajęcia dodatkowe, na które była zapisana: język angielski oraz odbywającą się na YMCA naukę pływania...

Dzień przed tragicznym rejsem harcerki urządziły ognisko dla miejscowej ludności. Była to jedna z ulubionych czynności Joasi. Zawsze wtedy czuła, że takie wydarzenia mają duże znaczenie, że to nie tylko zabawa, ale także okazja do pokazania czegoś ważnego. Zaproponowała więc wieczór, który miał być podróżą po Polsce, z wierszami, śpiewami i tańcami ludowymi. W końcowych scenach dziewczynka grała legendarną królewnę Wandę. Uczestnicy ogniska zapamiętali, jak ze wzruszeniem wtedy mówiła: "Idę do ciebie, siostro moja, wodo, idę do ciebie, moja wieczności". Nikt wtedy nawet się nie spodziewał, jak bardzo prorocze okażą się te jej słowa.

To był jej ostatni spektakl w życiu. Nazajutrz mieszkańcy Gardny, którzy zdążyli już doświadczyć pomocy i serdeczności młodych harcerek, płakali na wieść o ich tragedii. Aż do czasu zatonięcia promu "Jan Heweliusz" była to najtragiczniejsza katastrofa w ruchu wodnym w historii Polski po zakończeniu II wojny światowej.

Joasia Skwarczyńska, pomimo tego, że zginęła 75 lat temu, przetrwała we wspomnieniach rodziny i przyjaciół. Z ich opowieści wyłaniała się dziewczyna pełna ideałów, a jednocześnie żyjąca pełnią życia. Kochała góry, słodycze (zwłaszcza lody) oraz spędzanie czasu z przyjaciółmi. Była uparta, przez co dawała się innym we znaki. Jednocześnie ta cecha charakteru sprawiała, że była również wytrwała, stanowcza oraz skupiona na swoim celu. Harcerstwo dawała jej możliwość realizacji ideałów wypełniających jej serce. Zachęcając swoje podopieczne do dbałości o harcerski krzyż, mówiła: "Krzyż musi być jasny, aby prowadził". Joasia pozwoliła swojemu wewnętrznemu światłu się przemieniać i bez wielkich słów szła przez codzienność drogą miłości bliźniego - dzielenia się sobą i tym, co posiadała. Może nawet dzisiaj dzieli się tym, co ważne, pokazując, że można mieć różne priorytety. Dla niej najważniejsza była bezinteresowna miłość i cicha pomoc innym. Łatwo jest to zgubić w codzienności, a jeszcze łatwiej, w dorosłym życiu, w którym nie brakuje ciężarów i zobowiązań.