1548. Przyjaciele z Szarych Szeregów

Nie wiem, czy współcześni uczniowie to czytają, ale za moich czasów gimnazjalnych była taka lektura jak "Kamienie na szaniec" autorstwa Aleksandra Kamińskiego*. Dokładnie w drugiej klasie. A skoro wymagana była od niepełnosprawnych, również tych lekko upośledzonych umysłowo (bo i tacy znaleźli się w naszym sportowym zespole klasowym), to musiała być ona odgórnie obowiązkowa. Bo oni mieli do czytania tylko takie, my z normą intelektualną czytaliśmy także lektury dodatkowe (a wszyscy dookoła mi zazdrościli, że skoro uczę się w szkole "specjalnej", w dodatku w klasie sportowej, to uczę się minimum z minimum). 

Alek Dawidowski
(3 listopad 1920 - 30 marzec 1943)
(źródło zdjęcia)

Jej akcja rozgrywa się w okresie II wojny światowej i opowiada historię działalności organizacji nazywającej się Szare Szeregi na kanwie życia trzech przyjaciół Aleksego Dawidowskiego (ps. "Alek"), Jana Bryntala oraz Tadeusza Zawadzkiego (ps. "Zośka"). Trzeba tutaj zaznaczyć, że są to autentyczne postacie, które żyły w rzeczywistości. Trzech młodych, działających w harcerstwie chłopaków, których u progu dorosłości (mieli 18 - 19 lat) zastał wybuch II wojny światowej. Zamiast iść na uczelnie wyższe, zaciągnęli się do wspomnianych Szarych Szeregów. 

Jedną z najbardziej spektakularnych akcji zbrojnych polskiego podziemia, była niewątpliwie akcja pod Arsenałem, którą opisał Kamiński na łamach wspomnianej lektury. Miała ona miejsce 26 marca 1943 roku, czyli 80 lat temu. Grupy szturmowe Szarych Szeregów, po wcześniejszym rozpoznaniu działań o kryptonimie "Meksyk", uwolniły z transportu na Pawiak 21 polskich więźniów. Wśród nich był też aresztowany kilka dni wcześniej Janek Bytnar. Jednocześnie była to pierwsza tak spektakularna akcja uliczna polskiego ruchu oporu.

Jan Bytnar (6 maj 1921 - 30 marzec 
1943)(źródło zdjęcia)

Jan Bytnar, dla znajomych po prostu "Rudy" i taki też przybrał sobie konspiracyjny pseudonim, był jednym z dowódców Szarych Szeregów. Gestapo aresztowało go 23 marca 1943 roku. Wcześniej Niemcy zatrzymały innego działacza Szarych Szeregów - Henryka Osowskiego pseudonim "Heniek". Wydarzenie to było bezpośrednią przyczyną zaplanowania oraz realizacji akcji pod Arsenałem. Ponieważ rewizja w mieszkaniu Bytnara mogła skończyć się obciążeniem zbyt wielu osób, trzeba było w miarę szybko działać. Jeszcze tego samego dnia "Zośka", czyli Tadeusz Zawadzki, otrzymał informację, że jeden z jego przyjaciół, "Rudy", trafił do więzienia na Pawiaku. Opracował wstępny plan ataku nazwany "Meksyk I", a następnie zwołał grupę bojową. Niestety, akcja została odwołana ze względu na brak jej zatwierdzenia przez dowództwo kedywu. Po zatrzymaniu, "Rudy" został poddany brutalnym przesłuchaniom bezpośrednio zagrażającym jego życiu. W dodatku stwarzały one ryzyko dekonspiracji i zdradzeniu tożsamości wielu członków Szarych Szeregów. To tłumaczy, dlaczego chciany go odbić nawet z narażeniem życia pozostałych członków organizacji.

Tadeusz Zawadzki (24 styczeń 1921
- 20 sierpień 1943) (źródło zdjęcia)

Kolejną próbę odbicia Jana Bytnara z transportu zaplanowano na 26 marca. W ataku miało wziąć udział 28 członków z grup szturmowych Szarych Szeregów, którzy byli zgrupowani w czterech sekcjach. Dowodził nimi Stanisław Broniewski pseudonim "Orsza". Plan zakładał unieruchomienie ciężarówki przewożącej więźniów za pomocą butelek z benzyną. Atakujących mieli ubezpieczać strzelcy, którzy byli uzbrojeni w karabiny typu Stern oraz granaty. Samo miejsce akcji zostało wybrane nieprzypadkowe - chodziło o możliwie jak największą odległość od siedziby Gestapo.

Tym razem Kedyw zatwierdził plan o kryptonimie "Meksyk II". Po potwierdzeniu, że wśród więźniów przewożonych na przesłuchanie jest "Rudy", zaczęła się koncentracja sił w rejonie ulic Długiej, Bielańskiej oraz Nalewki. Szturm nastąpił o godzinie 17:30, zaś cała akcja wraz z wymianą ognia zakończyła się kwadrans później.

Do dzisiaj uważa się, że "Meksyk II" to perfekcyjnie przygotowana i zrealizowana akcja bojowa Armii Krajowej. Zaangażowanych w nią było około 100 osób. Wywiadowca Szarych Szeregów, harcmistrz i podchorąży Zygmunt Kaczyński pseudonim "Wesoły" był komiwojażerem Wedla, który sprzedawał słodycze. Dzięki temu nie tylko regularnie bywał, ale też w dość swobodny sposób poruszał się po siedzibie gestapo przy ul. Szucha. To właśnie on przekazał informację, że skatowanego "Rudego" ładują na noszach do więziennej ciężarówki. Z wartowni gestapo i w dodatku w obecności Niemca zadzwonił do konspiracyjnego lokalu z hasłem: "Wysyłam towar, bezwzględnie musi być odebrany". W kilku konspiracyjnych lokalach zostały przygotowane profesjonalne punkty sanitarne dla rannych - nie mogli oni przecież trafić do ogólnodostępnych szpitali. Rozpoznanie zidentyfikowało pojazd o numerze rejestracyjnym Pol 72076 - to nim przewożono więźniów. Udało się nawet ustalić trasę wraz z godzinami przejazdu.

Ciężarówkę zatrzymano rzucając w nią zapalającymi butelkami. Powstały w ten sposób pożar skutecznie unieszkodliwił kierowcę i konwojenta przebywających w kabinie. Dodatkowo żołnierze sekcji "Sten I" i "Sten II" wiedzieli, pod jakim kątem mogą otworzyć ogień do pojazdu w taki sposób, aby wyeliminować pozostałych siedzących z tyłu pojazdu konwojentów, nie zabijając jednocześnie przewożonych więźniów. W trafny sposób wybrano miejsce uderzenia, w którym kierowca musiał wyhamować, kiedy wyjeżdżał z ulicy Długiej w Nalewki.

Ostatecznie oswobodzono 21 więźniów. Wśród nich znajdował się też "Rudy". Po stronie polskiej na miejscu zginęły trzy osoby. Czwarta osoba została zakatowana podczas śledztwa (Hubert Lenk, pseudonim "Hubert"). Kolejne trzy zostały ranne. Po stronie niemieckiej były to cztery ofiary śmiertelne i dziewięciu rannych. Nazajutrz, w ramach odwetu za akcję pod Arsenałem, Niemcy rozstrzelali 140 więźniów Pawiaka - zarówno Polaków, jak i Żydów. Niestety, cztery dni po akcji, 30 marca 1943 roku, zmarł Jan Bytnar. Tego samego dnia w wyniku ran postrzałowych odniesionych podczas akcji odszedł Alek Dawidowski, a trzy dni później inny uczestnik zdarzeń - Tadeusz Krzyżewicz "Buzdygan". Wydawać by się mogło, że chociaż "Zośkę" ominął los przyjaciół. Szczęście go opuściło pięć miesięcy później, kiedy poległ w ataku na punkt graniczny pod Sieczychami.

Żadnemu z nich nie udało się dotrwać do końca wojny, ale żyją w polskiej świadomości, głównie dzięki wspomnianej książce Aleksandra Kamińskiego. Na jej kanwie powstały dwa filmy: starszy - "Akcja pod Arsenałem", z Cezarym Morawskim w roli Janka Bytnara opowiadający o akcji (pamiętam, że nawet oglądaliśmy go na lekcjach) i nowszy - "Kamienie na szaniec", będący odzwierciedleniem treści książki.

Osobiście dostrzegam też pewną analogię pomiędzy bohaterami akcji pod Arsenałem, a Piątką Poznańską, której historię przybliżałam Wam na przełomie marca i kwietnia 2017 roku. Byli w podobnym wieku, zginęli z rąk Niemców, nikogo nie wydali. Piękne postaci...

My znamy tą historię z książki i może też z lekcji historii. Współczesne pokolenie może ją poznać dzięki interaktywnej grze zamieszczonej na zintegrowanej platformie edukacyjnej -> https://niepodlegla.mein.gov.pl/niepodlegla/mission6/. Przeznaczona jest głównie dla uczniów drugiego etapu edukacyjnego (klasy 4 - 8). Młodsze klasy mogą się zmierzyć z poziomem podstawowym, a starsze - zaawansowanym. Gra składa się z pięciu misji, w które wejdziemy klikając kolejno w ciężarówkę. Pierwsza polega na przyporządkowaniu nazw wydarzeń kampanii wrześniowej w odpowiednich miejscach na mapie. Druga to quiz składający się z kilku pytań na temat II wojny światowej. Trzecia to dopasowanie imion i nazwisk do sylwetek związanych z Armią Krajową. Czwarta to połączenie pojęć z ich wyjaśnieniami. I w końcu piąta to ułożenie obrazka przedstawiającego znak "Polski Walczącej", a następnie zdecydowanie, czy dane stwierdzenie jest prawdą czy też fałszem. Tak jak pisałam, gra jest w dwóch wersjach. Zaawansowana ma po prostu więcej pytań/zadań. Plusem gry jest to, że od razu informuje ona czy odpowiedź jest dobra czy zła oraz to, że na końcu zadania jest podsumowanie wiadomości. Minusem informacja o konieczności kliknięcia w ciężarówkę po skończeniu każdej misji. Sprawdziłam grę i w jednej i w drugiej wersji i sama byłam zaskoczona, że tak wiele pamiętam. Zwłaszcza, że rozszerzona historia w szkole średniej była jakąś abstrakcją.

Na podstawie: https://muzeum1939.pl/wojennydzien-akcja-pod-arsenalem/aktualnosci/4214.html
https://dzieje.pl/wiadomosci/dr-hab-t-p-rutkowski-akcja-pod-arsenalem-byla-perfekcyjnie-pzygotowana-akcja-bojowa-ak

* Nota bene na pedagogice czytam wiele jego książek poświęconych tej dziedzinie nauki