1974. "Od Paryża do Paryża": 100-lecie Polski na Letnich Igrzyskach Olimpijskich - Tokio 1964

Igrzyska Olimpijskie powoli zaczynały opuszczać swoją kolebkę, czyli Europę, i rozprzestrzeniać się  na inne kontynenty. Jak wspomnieliśmy, w 1956 roku miały one miejsce w Melbourne, w Australii. Potem wróciły do Europy, do Rzymu. Kolejne, XVIII Letnie Igrzyska Olimpijskie, odbyły się w Azji, a konkretniej w stolicy Japonii, Tokio. Był to zarazem 9 występ polskiej reprezentacji na tego typu imprezie (mówimy tylko o Letnich Igrzyskach Olimpijskich).

Igrzyska XVIII Olimpiady były pierwszymi Igrzyskami Olimpijskimi rozgrywanymi na kontynencie azjatyckim. Uważa się je za najlepiej i najsprawniej przeprowadzone ze wszystkich dotychczasowych edycji. Dzięki ich organizacji Japonia zerwała z opinią kraju imperialnego, militarnego i zrujnowanego po przegranej wojnie orz wypromowała się na arenie międzynarodowej jako nowoczesny i atrakcyjny dla zagranicznych inwestycji kraj.

Przygotowania do igrzysk poprzedziła modernizacja kraju, m.in. budowa nowych obiektów sportowych, rozbudowa tokijskiego metra oraz uruchomienie shinkansenu, czyli pierwszej na świecie superszybkiej kolei. Olimpiada ta stała się połączeniem tradycji z nowoczesnością (np. zastosowano najnowsze techniki pomiarów wyników). Zarazem były to pierwsze na świecie igrzyska, które transmitowano w telewizji w kolorze.

Igrzyska XVIII Olimpiady trwały od 10 do 24 października 1964 roku. Otworzył je cesarz Japonii Hirohito na nieistniejącym już Narodowym Stadionie Olimpijskim znajdującym się w dzielnicy Shinjuku. Znicz został zapalony przez Yoshinori'ego Sakai, natomiast przysięgę olimpijską złożył japoński gimnastyk Takasji Ono. W zawodach wzięło udział 5151 sportowców z 93 krajów, którzy brali udział w 19 dyscyplinach sportowych. Jednocześnie po wykluczeniu z olimpiady niektórych sportowców startujących pod flagami Indonezji i Korei Północnej, kraje te wycofały swoje reprezentacje. MKOL nie wyraził też zgody na występ sportowców z USA, co było reakcją na rasistowską politykę rządu w Pretorii. Do programu igrzysk dodano kobiecą i męską siatkówkę i judo, narodowy sport Japonii, natomiast lekkoatletyka została poszerzona o Pięciobój lekkoatletyczny kobiet oraz bieg na 400 metrów kobiet. Podczas zmagań pobito 37 rekordów świata oraz 77 olimpijskich.

Polskę reprezentowało 140 sportowców startujących w 12 dyscyplinach. Byli to:

• Boks: Artur Olech, Brunon Bendig, Piotr Gutman, Józef Grudzień, Jerzy Kulej, Marian Kasprzyk, Józef Grzesiak, Tadeusz Walasek, Zbigniew Pietrzykowski, Władysław Jędrzejewski;
• Gimnastyka sportowa: Gerda Bryłka, Małgorzata Wilczek, Barbara Eustachiewicz, Elżbieta Apostolska, Dorota Miller, Gizela Niedurny, Mikołaj Kubica, Aleksander Rokosa, Wilhelm Kubica, Alfred Kucharczyk, Jan Jankowicz, Andrzej Konopka;
• Kajakarstwo: Daniela Pilecka, Izabella Antonowicz, Władysław Szuszkiewicz, Stefan Kapłaniak, Władysław Zieliński, Ryszard Marchlik, Rafał Piszcz, Stanisław Jankowiak, Robert Ruszkowski;
• Kolarstwo: Zbysław Zając, Wacław Lachota, Lucjan Józefowicz, Jan Kudra, Andrzej Bławdzin, Rajmund Zieliński, Jan Magiera, Józef Beker;
• Koszykówka: Janusz Wichowski, Andrzej Pstrokoński, Jerzy Piskun, Krzysztof Sitkowski, Mieczysław Łopatka, Zbigniew Dregier, Tadeusz Blauth, Andrzej Perka, Bohdan Likszo, Kazimierz Frelkiewicz, Krystian Czernichowski, Stanisław Olejniczak;
• Lekka atletyka: Ewa Kłobukowska, Halina Górecka, Barbara Sobotta, Irena Kirszenstein, Teresa Ciepły, Maria Piątkowska, Jarosława Jóźwiakowska, Wiesław Maniak, Marian Dudiak, Zbigniew Syka, Marian Foik, Andrzej Zieliński, Andrzej Badeński, Ireneusz Kluczek, Stanisław Swatowski, Witold Baran, Lech Boguszewicz, Bogusław Gierajewski, Edward Szklarczyk, Marian Filipiuk, Edward Czernik, Włodzimierz Sokołowski, Andrzej Stalmach, Józef Szmidt, Jan Jaskólski, Alfred Sosgórnik, Zenon Begier, Edmund Piątkowski, Olgierd Ciepły, Tadeusz Rut, Zdzisław Smoliński, Janusz Sidło, Władysław Nikiciuk, Mieczysław Rutyna.
• Podnoszenie ciężarów: Henryk Trębicki, Mieczysław Nowak, Rudolf Kozłowski, Waldemar Baszanowski, Marian Zieliński, Jerzy Kaczkowski, Ireneusz Paliński;
• Siatkówka: Krystyna Czajkowska, Maria Golimowska, Krystyna Jakubowska, Danuta Kordaczuk, Krystyna Krupa, Józefa Ledwig, Jadwiga Marko - Książek, Jadwiga Rutkowska, Zofia Szcześniewska, Maria Śliwka;
• Strzelectwo: Kazimierz Kurzawski, Józef Zapędzki, Józef Nowicki, Henryk Górski, Stanisław Marucha, Adam Smelczyński; 
• Szermierka: Egon Franke (floret), Witold Woyda (floret), Ryszard Pakulski (floret), Janusz Różycki (floret), Zbigniew Skrudlik (floret), Bohdan Gonsior (szpada), Henryk Nielaba (szpada), Wiesław Glos (szpada), Bohdan Andrzejewski (szpada), Mikołaj Pac Pomarnacki (szpada), Ryszard Parulski (szpada), Emil Ochyra (szabla), Jerzy Pawłowski (szabla), Andrzej Piątkowski (szabla), Wojciech Zabłocki (szabla), Ryszard Zub (szabla),
• Wioślarstwo: Eugeniusz Kubiak, Czesław Nawrot, Alfons Ślusarski, Kazimierz Naskręcki, Marian Siejkowski, Stanisław Kozera, Szczepan Grajczyk, Ryszard Lubicki, Marian Leszczyński, Andrzej Nowaczyk, Jerzy Pawłowski;
• Zapasy: Bernard Knitter, Kazimierz Macioch, Bolesław Dubicki, Czesław Kwieciński, Lucjan Sosnowski;

Naszym chorążym podczas przemarszu ekip w czasie ceremonii otwarcia był złoty medalista tychże igrzysk w podnoszeniu ciężarów - Waldemar Baszanowski. Polacy wystąpili wtedy w czerwonych marynarkach, których kolor zlał się z kolorem lekkoatletycznej bieżni. Nie da się odkryć, że były to jedne z najlepszych dla nas igrzysk w historii, pomimo stosunkowo małej ekipy. Okazała się ona jednak bardzo dobra pod względem jakościowym - nasi sportowcy wywalczyli aż 23 medale, z czego aż siedem było złotych. Był to do tamtego momentu najlepszy wynik w historii, który wyrównano tylko trzy razy - w Monachium, Montrealu oraz Atlancie.

Najbardziej medalodajnymi dyscyplinami były tradycyjnie już lekkoatletyka i boks. Znakomicie spisali się również szermierze i ciężarowcy, pierwszy raz na podium stanął nasz przedstawiciel w grach zespołowych - były to siatkarki.

To w Tokio objawił się talent Ireny Szewińskiej, wtedy jeszcze znanej pod nazwiskiem Kirszenstein. Ta 18-letnia wówczas zawodniczka zadziwiła świat, zdobywając w pięknym stylu aż trzy medale: dwa srebrne w biegu na 200 m (19 października) oraz w skoku w dal (14 października), a także złoty w sztafecie 4x100 m (21 października). Ten wyczyn, dokonany wspólnie z Teresą Ciepły, Haliną Górecką i Ewą Kłobukowską był bardzo spektakularny. Nasze sportsmenki pokonały sztafetę amerykańską, a zarazem z czasem 43,6 s. pobiły rekord świata. Był to początek kariery Ireny Kirszenstein-Szewińskiej, która wywalczyła siedem medali olimpijskich, stając się tym samym jedną z najbardziej utytułowanych lekkoatletek wszechczasów.

Tokio 21.10.1964. letnie igrzyska olimpijskie. Na zdjęciu: na podium polska sztafeta kobiet 4 x 100 m w składzie: Irena Kirszenstein (4L), Teresa Ciepły (5L), Ewa Kłobukowska i Halina Górecka, która zdobyła złoty medal., Autor - PAP/CAF

Drugie złoto do kolekcji dołożył trójskoczek Józef Szmidt (16 października). W Tokio, podobnie jak w Rzymie, nie dał szans rywalom, okraszając złoty medal kolejnym rekordem olimpijskim, który tym razem wyniósł 16,81 m.

To jednak nie były jedyne medale zdobyte przez naszych lekkoatletów. Swoje indywidualne medale zdobyły też bohaterki wspomnianej sztafety 4x100 m. Teresa Ciepły zdobyła srebro w biegu na 80 m przez płotki (19 października), zaś sam finał przeszedł do historii jako jeden z najbardziej wyrównanych - trzem zawodniczkom zmierzono taki sam czas: 10,5 s. Najlepsza jednak okazała się reprezentantka NRD, Karin Balzer, natomiast Ciepły nieznacznie pokonała trzecią na mecie Pamelę Kilborn z Australii.

Na 100 m brązowy medal wywalczyła w biegu na 100 m (16 października). Ewa Kłobukowska. Dokonała tego, wbijając się klinem między trzy Amerykanki, które ostatecznie wywalczyły złoto (Wyomia Tyus), srebro (Edith McGuire) oraz 4. miejsce (Marylin White).

Medale zdobyli też mężczyźni: srebro wybiegała sztafeta 4x100 m w składzie Marian Foik, Wiesław Maniak, Marian Dudziak oraz Andrzej Zieliński (21 października). Nie dali oni rady jedynie Amerykanom, natomiast pokonali nieznacznie Francuzów. Natomiast brąz na 400 m wywalczył Andrzej Badeński (19 października).

Tokio było szczytowym momentem dla drużyny pięściarzy prowadzonej przez Feliksa Stamma. Jego podopieczni wywalczyli aż 7 medali. Do historii polskiego boksu przeszła data 23 października, kiedy w finałach w sumie walczyło 3 Polaków, z czego trzech z nich w trzech następujących po sobie pojedynkach. W dodatku każdy z nich w finale pokonał reprezentanta ZSRR, co miało dodatkową wymowę. Przedsmakiem było zdobyte przez Artura Olecha srebro w wadze muszej. Seria złotych medali zaczęła się w wadze lekkiej, kiedy to Józef Grudzień bez większych problemów pokonał Wiliktona Barannikowa. Sowiet słynął z nokautującego ciosu, jednak Grudzień rozbroił go skutecznymi ciosami prostymi i spokojnie punktował prawym sierpem. Następnie na ringu pojawił się Jerzy Kulej i w finale wagi lekkopółśredniej dał prawdziwy pokaz boksu w walce z Jewgienijem Frołowem. Doskonale przemyślana taktyka polegająca na częstej zmianie tempa, do tego wzorowa defensywa, kapitalne uniki i szybkie kontry sprawiły, że rywal, który wcześniej bez problemu wygrywał z Kulejem, tym razem musiał uznać jego wyższość. Wisienką na torcie była dramatyczna walka Mariana Kasprzyka z Ricardasem Tamulisem w wadze półśredniej. Nasz zawodnik już po pierwszej rundzie miał złamany kciuk prawej ręki, ale za nic na świecie nie zamierzał się poddawać. Jeszcze przed trzecią rundą trener Stamm zapytał Krawczyka czy ma przerwać walkę, bokser jednak stanowczo odmówił. Operując jedną w dużej mierze ręką, wygrał pojedynek, stając się tym samym jednym z największych bohaterów na igrzyskach.

Walka Kasprzyka z Tamulisem

Poza złotymi i srebrnym medalem, bokserzy zdobyli także trzy brązowe krążki (wszystkie 21 października): w wadze lekkośredniej Józef Grzesiak, w wadze średniej Tadeusz Walasek i w wadze półciężkiej Zbigniew Pietrzykowski, dla którego było to już trzecie olimpijskie podium.

Kolejne złoto dla Polski wywalczył ciężarowiec, Waldemar Baszanowski (13 października). Do Tokio pojechał jako kilkukrotny medalista mistrzostw świata w kategorii do 67,5 kg. W Japonii przyszło mu stoczyć niesamowity pojedynek z Rosjaninem, Władimirem Kapłunowem. Po konkurencji miał on aż 7,5 kg przewagi, jednak Baszanowski wszystko odrobił w rwaniu. W podrzucie obydwoje osiągnęli ten sam wynik (165 kg), dlatego o zwycięstwie decydowała waga zawodników. Baszanowski był lżejszy od Kapłunowa o 35 dag, dzięki czemu na jego szyi zawisł złoty medal. A dodatkowo ustanowił nowy rekord olimpijski wyższy od poprzedniego o 25 kg. Brązowy medal w tej kategorii wywalczył Marian Zieliński (13 października), na najniższych stopniach, tyle, że w innych kategoriach wagowych, stanęli też Mieczysław Nowak (12 października) oraz Ireneusz Paliński (17 października).

Waldemar Baszanowski

Bardzo dobrze w stolicy Japonii spisali się szermierze, a zwłaszcza floreciści. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj Egon Franke, który najpierw zdobył indywidualnie złoto (14 października), a następnie wraz z Ryszardem Parulskim, Januszem Różyckim, Zbigniewem Skrudlikiem oraz Witoldem Woydą drużynowo po srebro (16 października). Na najniższym stopniu podium stanęli też nasi szabliści w turnieju drużynowym - Emil Ochyra, Jerzy Pawłowski, Andrzej Piątkowski, Wojciech Zabłocki i Ryszard Zub (23 października).

Wielką radość kibicom sprawiły nasze siatkarki - Krystyna Czajkowska, Maria Golimowska, Krystyna Jakubowska, Danuta Kordaczuk, Krystyna Krupa, Józefa Ledwig, Jadwiga Marko, Jadwiga Rutkowska, Zofia Szczęśniewska, Maria Śliwka. Chociaż siatkówka debiutowała w programie Igrzysk Olimpijskich, udało im się stanąć na najniższym stopniu podium.