1714. Spacer śladami "Czarnych skrzydeł" Juliusza Kadena - Bandrowskiego

Kopalnia "Reden", zdjęcie z ok. 1910 roku

Pożar w kopalni Reden

Kilka dni temu minęło dokładnie 100 lat od tragicznego w skutkach wypadku na jednej z kopalni działającej wówczas na terenie mojego miasta, noszącej nazwę utworzoną od nazwiska niemieckiego przedsiębiorcy - Friedricha von Redena. W nocy z 20 na 21 września podczas prac wydobywczych przebito się do starego wyrobiska. Spowodowało to uwolnienie nagromadzonych tam gazów wywołując niewielki pożar. Mimo to władze kopalni zezwoliły na kontynuowanie prac strzałowych, w wyniku których powstała kolejna wyrwa w ścianie oddzielającej stare wyrobisko. Uwolnione w ten sposób gazy szybko wypełniły całą kopalnię i dotarły do chodnika, gdzie dogaszano pożar. Spowodowało to podsycenie ognia, a następnie eksplozji, która odcięła drogę do szybu przebywającym w korytarzu górnikom. W wybuchu zginęli następujący górnicy pełniący wówczas szychtę:

1. Jan Banasik (44 lata), 
2. Franciszek Baran (24 lata), 
3. Franciszek Baran (40 lat), 
4. Stanisław Bednarczyk (26 lat), 
5. Karol Czernik (41 lat), 
6. Jan Domagała (34 lata), 
7. Bronisław Duś (37 lat), 
8. Franciszek Gajda (30 lat), 
9. Michał Gajos (35 lat), 
10. Jakub Gocół (36 lat), 
11. Aleksander Grudzień (38 lat), 
12. Bolesław Gutmański (17 lat), 
13. Adam Jabłoński (34 lata), 
14. Władysław Januszek (23 lata), 
15. Marceli Kalaga (24 lata), 
16. Michał Kania (41 lat), 
17. Antoni Krupa (44 lata),
18. Antoni Kuzior (43 lata),
19. Roman Łata (34 lata), 
20. Jan Małek (43 lata), 
21. Kazimierz Marzec (32 lata), 
22. Michał Mszyca (34 lata), 
23. Stanisław Niesłój (31 lat), 
24. Piotr Olejek (37 lat), 
25. Stanisław Palimąka (20 lat), 
26. Jan Pawłowski (18 lat), 
27. Marian Piątek (40 lat), 
28. Józef Piotrowski (34 lata), 
29. Adam Pronobis (29 lat), 
30. Józef Sobieraj (45 lat), 
31. Andrzej Sobociński (34 lata), 
32. Kacper Supernak (44 lata), 
33. Piotr Syposz (37 lat), 
34. Ignacy Szymanek (38 lat), 
35. Andrzej Widłak (39 lat), 
36. Antoni Wielgus (31 lat), 
37. Bronisław Wojciechowski (16 lat), 
38. Andrzej Zawadzki (34 lata), 
39. Wawrzyniec Zbrożek (41 lat).

Nie wiem dlaczego wymienionych tutaj zostało 39 sztygarów, skoro tablica upamiętniająca to zdarzenie, która wisi na hali sportowo - rekreacyjnej "Centrum", stojącej nota bene na miejscu kopalni, i kilka innych źródeł, do których dotarłam, mówią o 38 ofiarach. Być może autor artykułu z lokalnej gazety jedno nazwisko, Baran, wpisał dwa razy? Z drugiej strony już od jakiegoś czasu szukałam informacji na ten temat i dopiero niedawno natchnęłam się na tą listę.

Pożar w kopalni Reden

Ciekawostką jest, że na kanwie wydarzeń z 1923 roku została oparta jedna z powieści Juliusza Kadena - Bandrowskiego zatytułowana "Czarne skrzydła". Co prawda autor nigdzie wprost nie wymienia w niej nazwy Dąbrowy Górniczej, zamiast tego pojawia się nazwa "Osada Górnicza", jednak opisana topografia miejscowości, jak i niektóre wydarzenia (rozwój kapitalizmu, oryginalne nazwy niektórych ulic i kopalń, kościół na Wzgórzu Gołonowskim, czy też wspomniany pożar w kopalni Reden) jednoznacznie wskazują, że chodzi tutaj o miasto, w którym mieszkam.

W pewne wrześniowe przedpołudnie, jeszcze przed udaniem się do pracy, postanowiłam udać się na spacer po centrum miasta, w którym mieszkam, śladami tamtych wydarzeń. Z jednej strony nie było to trudne, ponieważ sama mieszkam tuż za miedzą terenów, na których działy się wydarzenia tamtejszej nocy. Z drugiej jednak główna ulica przebiegająca przez moje miasto jest remontowana, przez co nie poszłam na ulicę Sobieskiego, na której dzieje się spora część powieści. Odpuściłam też dawne osiedle Zielona, na którym obecnie są, nomen omen, tereny zielone, oraz Wzgórze Gołonowskie z sanktuarium prowadzonym przez księży franciszkanów, które 100 lat temu "konkurowało" z bazyliką w centrum osady.

Mój spacer rozpoczęłam od Hali Sportowo - Rekreacyjnej "Centrum" znajdującej się na terenie sąsiadującego z osiedlem, na którym mieszkam, Parku Hallera. Park Hallera jest jednym z przykładów wtórnego wykorzystania terenów poprzemysłowych w taki sposób, aby służyły mieszkańcom miasta do wypoczynku i rekreacji. Sam park znajduje się dokładnie na terenie dawnej kopalni "Reden". Jak przez mgłę pamiętam ostatnie budynki gospodarcze pokopalniane, czy też znajdujące się tam pogotowie ratunkowe (to trochę bardziej), które na początku lat 2000 zostały wyburzone. Na ich miejscu stanął hotel, Aquapark oraz wspomniana hala. Natomiast u wejściu do niej można zobaczyć tablicę upamiętniającą górników, którzy stracili wtedy życie.

Idąc dalej przeszłam przez górną część parku. Poniżej znajduje się główna alejka parku oraz plac zabaw. Trudno uwierzyć, że kiedyś znajdowały się tutaj szyby i korytarze kopalniane. Pamiętacie jeszcze lekturę "Łysek z pokładu Idy" Gustawa Morcinka? Ileż to takich Łysków na przestrzeni lat przemierzało podziemne trasy wyciągając ciężkie wózki pełne węgla? To było bardzo możliwe, ponieważ kopalnia działała od końca XVIII wieku do 1935 roku, a więc przez większy okres w czasach, kiedy nie było elektryczności. Zamiast zieleni były tutaj górnicze hałdy, a więc widok był raczej księżycowy. A dzieci, jeżeli nawet tutaj się kiedyś bawiły, to w naprawdę niebezpiecznych warunkach. Chociaż bardziej prawdopodobne, że stawiały się co rano na szychtę, wszak praca nieletnich w XIX wieku nie była niczym niezwykłym. Teraz kolejne ich pokolenia mogą szaleć do woli na huśtawkach i wbiegając na górkę (pamiętam czasy, kiedy zjeżdżało się z niej zimą wracając ze szkoły do domu).

Kiedyś krajobraz przypominający księżyc, dzisiaj doskonałe miejsce na spacery i rekreacje

Widzicie wiewiórkę?

W parku skierowałam się w kierunku jednej z dzielnic Dąbrowy Górniczej, Mydlic. Jednym z obiektów sprzed 100 lat, który znajduje się po drodze, jest kościół p.w. św. Barbary. Od 1945 roku jest on świątynią rzymskokatolickim, wcześniej należał do przybyłych z Prus do pracy w "Hucie Bankowej" pracowników wyznania ewangelickiego. W powieści "Czarne skrzydła" odbywały się w nim nabożeństwa pogrzebowe niektórych ofiar pożaru w kopalni. Niewykluczone, że tak mogło być naprawdę, wszak wśród wielokulturowych mieszkańców Dąbrowy Górniczej mogli też znaleźć się protestanci.

Dosłownie kilkaset metrów od kościoła znajduje się słynna Szkoła Górnicza - "Sztygarka", do której uczęszczało wielu wykształconych bohaterów powieści Juliusza Kadena - Bandrowskiego pracujących w kopalniach. Nie ma w tym krzty przesady, szkoła faktycznie kształciła przyszłych górników od 1889 roku (jest najstarszą tego typu szkołą w naszym kraju), możliwe, że faktycznie wiele ofiar tamtego tragicznego pożaru było jej absolwentami, czy też ukończyło kursy przygotowujące ich do pracy górników. Dzisiaj w głównym budynku "Sztygarka" mieści się Muzeum Miejskie, w pozostałych pawilonach mieści się szkoła branżowa oraz technikum na bardzo wysokim poziomie nauczania (przez trzy lata udzielania korepetycji Maksymowi zaczynam się zastanawiać, skąd się wzięło tak popularne za moich lat gimnazjalnych powiedzenie "ucz się, ucz, bo jak nie to skończysz w >>Sztygarce<<")

Muzeum Miejskie

Aktualny budynek szkolny

Przed szkołą znajduje się pomnik jej patrona, a zarazem prekursora rozwoju górnictwa na ziemiach polskich (chociaż sama Polska znajdowała się za jego życia pod zaborami) - Stanisława Staszica. Jest on nierozerwanie związany z dziejami mojego miasta, a jeszcze silniej - z kopalnią "Reden". To z jego inicjatywy powstało wokół kopalni osiedle robotnicze dla jej pracowników, tak aby nie musieli pokonywać zbyt dużych odległości z domu do pracy. Chociaż nie zostało to napisane wprost, to w nich musieli mieszkać górnicy z kopalni "Reden", a na pewno ci, których status materialny nie był najlepszy (czyli większość z nich). Niestety, właściwie wszystkie domy pracowników kopalni zostały wyburzone w latach 60 XX wieku. Podobno zachowały się pojedyncze ich sztuki na współczesnych ulicach Kołłątaja, Cieplaka oraz 1 Maja (leżących na terenie dawnej kolonii), trudno jednak jednoznacznie stwierdzić, które dokładnie to są budynki. Tym bardziej, że większość z nich została zmodernizowana, a na ich fasadach z trudem można wypatrywać dat ich wybudowania.

Tuż obok pomnika możemy z kolei dostrzec dąb zasadzony w 1915 roku przez grupę młodzieży, która obiecała, że nie spocznie, dopóki Polska nie odzyska niepodległości. Nie ma o nim wzmianki w powieści, jednak zważając na wiek niektórych zmarłych we wrześniu 1923 roku górników oraz patriotyczne wychowanie w ówczesnych czasach, można przynajmniej sądzić, że niektórzy z nich złożyli wówczas ową obietnicę. Dąb, liczący prawie 110 lat, do dzisiaj rośnie naprzeciwko budynku muzealnego, przedstawiając historię miasta od nieco innej strony.

Spod pomnika Staszica można przejść w dół słynną ulicą 3-Maja. Była to, i w sumie w dalszym ciągu jest, reprezentatywna ulica naszego miasta. Dzisiaj królują na niej lokale usługowe, ale i w czasach opisanych przez Juliusza Kadena - Bandrowskiego tętniło tutaj życie. To na niej znajdowały się liczne sklepiki spożywcze i usługowe prowadzone przez ludność narodowości żydowskiej (którzy w Dąbrowie mieli nawet swoją synagogę, niestety nie zachowała się do naszych czasów, kwestią sporną jest nawet miejsce, w którym ona stała), w końcu przy ulicy znajdował się Dom Ludowy, utrwalony na kartach powieści jako miejsce przemówień przedstawicieli i zwolenników ideologii kapitalistycznej oraz słynna Resursa Obywatelska, o której także przeczytamy w "Czarnych Skrzydłach". Na wprost pomnika, na końcu ulicy, wznosiły się kominy "Huty Bankowej". Do dzisiaj na ulicy zachowała się Resursa Obywatelska oraz kilka kamienic z "tamtych" czasów. Chociaż ja pamiętam jeszcze owe hutnicze kominy. Aktualnie zamiast nich widnieje Centrum Handlowe. Od jakiegoś czasu próbuję "zlokalizować", gdzie znajdował się wyburzony w latach 60 Dom Ludowy, jednak w dalszym ciągu bezskutecznie.

Resursa Obywatelska

Ulica 3 Maja styka się z główną ulicą Dąbrowy Górniczej - Królowej Jadwigi, która przechodzi w ulicę Sobieskiego. Czytając "Czarne Skrzydła" można się natchnąć na wiele zmianek na temat tej drugiej, przy której mieściły się kamienice, gdzie mieszkali właściciele tutejszych kopalń i hut wraz z rodzinami. Do dzisiaj zachowało się wiele z nich. Jednak z powodu remontu drogi nie zapuszczałam się w tamte tereny.

Ulica Królowej Jadwigi była główną ulicą miasta również 100 lat temu i to nią podążał kondukt żałobny z trumnami, w których spoczywały zwłoki górników. Nie udało mi się dotrzeć do informacji, gdzie zostali pochowani. Możliwości są dwie - albo cmentarz św. Barbary na obrzeżach Dąbrowy Górniczej, albo cmentarz przy kościele Trójcy Świętej w Będzinie. Kiedyś szukałam ich grobów na cmentarzu św. Barbary, mogły jednak zostać zlikwidowane ze względów formalnych.

Ostatnim punktem mojej wyprawy była znajdująca się w centrum miasta bazylika p.w. Matki Bożej Anielskiej. Jak widzicie na drugim zdjęciu, już wtedy jej wieże górowały nad miastem. Sami górnicy, oczywiście ci wyznający wiarę katolicką, mieli zwyczaj wchodzenia do niej przed i po przepracowanej szychcie. Jeden z "odwiecznych" symboli miasta (nie zawsze w pozytywnym tego słowa znaczeniu), chociaż jego historia liczy prawie 140 lat, również został przedstawiony w powieści, a jej proboszcz w kazaniach przestrzegał wiernych przez zgubnymi skutkami ideologii marksistowskiej. Nie spotkałam się z informacjami, czy tak było naprawdę, można się tylko domyślać, że w świątyni odbywały się nabożeństwa żałobne za dusze poległych górników.

Chociaż miejsc związanych z powieścią i z katastrofą górniczą z 1923 roku jest w moim mieście jeszcze trochę (wspomniana ulica Sobieskiego, na której aktualnie jest generalny remont drogi, dzielnica Zielona, gdzie miały być niektóre domy mieszkalne górników, kościół na gołonoskiej górce) to na ten dzień skończyłam moją wycieczkę. Może nie zrobiłam jakiejś specjalnie długiej trasy, udało mi się jednak odwiedzić najważniejsze miejsca związane z wydarzeniami tamtych dni. Trochę żałuję, że np. nie zachowały się oryginalne domy górnicze (a przynajmniej nie wiem, które by to miały być), ale większość z nich została zburzona, a w ich miejsce powstały takie osiedla, jak moje. Szkoda, bo to jednak jakaś część historii naszego miasta. 

Osiedle Reden ok. 1919 roku

Dziękuję Wam za wspólną wyprawę śladami sprzed lat. Mam nadzieję, że zbytnio Was nie zanudziłam moją "paplaniną" :).

I na koniec perełka, jaką udało mi się znaleźć, szukając wiadomości do tej notatki - moje osiedle na początku jego istnienia.