1474. I w Grodnie mieli swoje Orlęta...

źródło grafiki

Grodno jest położonym nad Niemnem białoruskim średniej wielkości miastem. Pierwsze wzmianki o nim pojawiły się w 1128 roku w ruskiej kronice Powieść minionych lat, jako miejsce leżące w Centrum Rusi na ważnym szlaku handlowym prowadzącym na Mazowsze. Chociaż na początku leżało na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, to od podpisanej w 1386 roku unii w Krewie, weszło w skład Królestwa Polskiego i pozostało w nim aż do II wojny światowej(oczywiście podczas zaborów przynależało do zaboru rosyjskiego). 20 września 1939 roku do miasteczka wkroczyły kolumny czołgów Armii Czerwonej, próbując tym samym zdobyć miasto. Rozpoczęła się obrona Grodna. Polskich żołnierzy wspomagali cywilni ochotnicy. Na ich czele stał Stanisław Skarżyński, kawaler Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego Virtuti Militari w wojnie polsko-bolszewickiej, któremu udało się zniszczyć pierwszy czołg sowiecki w mieście(po wkroczeniu wojsk sowieckich został rozstrzelany przez NKWD). Pomagali mu m.in. harcerze z miejskich szkół, którzy aż do wieczora następnego dnia walczyli z przeważającymi siłami wroga. Po upadku miasta Sowieci rozstrzelali około 300 obrońców. Wśród nich znajdowała się także młodzież szkolna. Obrona miasta na niewiele się zdała - już 22 września na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow pozostawało ono pod okupacją sowiecką i zostało włączone do sowieckiej Białorusi. O obronie miasta widzianej z perspektywy dwunastoletniego chłopca opowiada film "Orlęta. Grodno'39", który miałam okazję ostatnio obejrzeć.

Główny bohater filmu, 12-letni Leon Rotman(Feliks Matecki)[źródło zdjęcia]

Głównym bohaterem filmu jest dwunastoletni chłopiec żydowskiego pochodzenia - Leon Rotman. Leon mieszka w Grodnie z mamą i starszym bratem, Jakubem. O ojcu wiadomo tylko tyle, że nie żyje. Matka Leona krawiectwem zarabia na życie, Jakub coraz bardzie angażuje się w rozwijającą się działalność komunistyczną. Leona poznajemy jako ucznia szóstej klasy szkoły podstawowej nr 6, tuż przed wakacjami 1939 roku. Chociaż w domu rozmawia się w jidysz, potrafi mówić płynnie po polsku. Chłopiec interesuje się polską literaturą, czyta książki Sienkiewicza, marzy o roli w szkolnym spektaklu inspirowanym powieścią "Krzyżacy", zapowiada się na doskonałego sportowca(biega na krótkich dystansach), a nade wszystko chce wstąpić do harcerstwa i jechać na organizowany przez nie obóz. W życiu kieruje się szlachetnością i honorem, tak jak bohaterowie powieści Sienkiewicza. Jednak przez aresztowanie Jakuba obóz musi na razie poczekać. Zrozpaczony chłopiec przez nieuwagę wpada pod koła bryczki łamiąc obojczyk - nie bierze przez to udziału w szkolnym przedstawieniu. Po dojściu do siebie poświęca się treningom sportowym, chcąc dorównać popularnemu wówczas Janiszowi Kusocińskiemu. Leon spędza też czas z swoimi przyjaciółmi z klasy, Tadkiem i Ewelinką. Tymczasem w mieście dochodzi do coraz większej ilości drobnych aktów antysemickich, również na osobie Leosia. Ojciec Eweliny radzi chłopcu aby przyjął chrzest, on jednak się waha. Nadchodzi 1 września, a wraz z nim wybuch II wojny światowej. Mieszkańcy Grodna nie czują jednak większych obaw - miasteczko leży na wschodzie Polski, daleko od granicy z Niemcami. Niestety, podczas rozpoczęcia roku szkolnego jeden z samolotów niszczy szkołę, do której uczęszcza chłopiec. Wszyscy zdają sobie sprawę, że wojna jest bliżej niż wszyscy myślą. Sprawa jeszcze bardziej się komplikuje, kiedy 17 września na Polskę napadają Sowieci. W mieście trwa mobilizacja. Leon chce pomóc, na przeszkodzie zdaje się stawać to, że nie należy do harcerstwa. Jednak dzięki odwadze i sprytowi pokazał, że z wrogiem może walczyć każdy, jeżeli tylko chce.

Leon podczas bombardowania szkoły w dniu rozpoczęcia roku szkolnego 1939/1940(źródło zdjęcia)

Film porusza mało znaną tematykę obrony miast polskich na Kresach Wschodnich przed agresją ze strony Rosji Sowieckiej we wrześniu 1939 roku. Jednak w mojej ocenie przedstawił ją w dosyć dziwny sposób. Ja rozumiem, że walki w Grodnie trwały dwa dni, jednak myślę, że wszystko można było ciekawiej rozłożyć w niecałych dwóch godzinach. Reżyser, według mnie, za bardzo skupił się na tym, co się działo przed wybuchem drugiej wojny światowej, niż na samych działaniach wojennych. Z działań wojennych pokazano zaledwie trzy akcje. Nie wierzę, że nie można było pokazać większej ich ilości, chociażby kosztem scen poprzedzających.

Leoś podczas walki na barykadzie(źródło zdjęcia)

Mieszane uczucia wzbudzała we mnie postać Leona. Z jednej strony została pokazana jego bohaterska postawa(bitwa na miecze ze szkolnym kolegą, podglądanie brata podczas walki ulicznej, uratowanie Eweliny z płonącej szkoły, aż w końcu wyruszenie na front w celu pomocy Wojsku Polskiemu w walce i stanięciu do niej, kiedy Sowieci dotarli do Grodna), z drugiej strony był on taki jakiś... płaczliwy? Nie, nie płakał co chwilę, ale kilka razy miałam wrażenie, że lada moment wybuchnie płaczem. To nie jest tak, że uważam, że chłopcy/mężczyźni nie powinni płakać, bo każdy ma prawo do łez(zresztą Leon miał w jakimś stopniu duszę romantyka), ale tutaj trochę się to ze wszystkim innym gryzło.

Leon i Tadek idący na front(źródło zdjęcia)

Wzruszający był finał wszystkiego, kiedy Jakub chciał uratować młodszego brata od najgorszego. Mnie jednak poruszyło coś innego - Leoś stał ramię w ramię z kierownikiem drużyny harcerskiej, tym samym, który powiedział mu przed wakacjami, że nie może jechać na wymarzony obóz harcerski. W ostateczności pozostali razem, aż do końca.

Film oglądało się przyjemnie, nie ukrywam jednak, że liczyłam na coś innego. Na pewno nie należy go traktować jako kompendium wiedzy o tamtych wydarzeniach. Bardziej jako inspirację do pogłębienia historii Kresów Wschodnich, albo jej uzupełnienie.