1543. Największa katastrofa lawinowa w polskich górach

W końcówce stycznia tego roku pisałam Wam o tragedii tyskich licealistów, którzy 20 lat temu zostali porwani przez lawinę w Tatrach. Chociaż wstrząsnęła ona wieloma ludźmi, to tak naprawdę nie była ona największą tego typu tragedią na terenie naszego kraju. Dużo większa pod względem ofiar katastrofa wydarzyła się 35 lat wcześniej w Karkonoszach. Nie wiem, czy przy okazji śmierci tyskich uczniów została ona przypomniana, nie pamiętam już tego. Myślę jednak, że warto o niej tutaj wspomnieć. Tym bardziej, że dzisiaj mija 55 lat od tego tragicznego dnia w historii gór polskich.

 

Nazwano ją największą tragedią lawinową w polskich górach. 20 marca 1968 roku w Białym Jarze w Karkonoszach zeszła lawina, która pogrzebała żywcem 19 osób. Wśród nich znalazło się 13 Rosjan, 4 obywateli NRD i dwoje Polaków. W akcji ratunkowej wzięło udział 1100 osób: GOPR, czescy ratownicy i wojsko. 

Do tej pory w polskich górach nie wydarzył się inny na taką skalę dramat. Laikom, którzy nie znają Karkonoszy oraz nieobytymi z górami masyw ten raczej nie będzie kojarzył się z "białą śmiercią". Ale tutejsze kotły lodowcowe i głębokie nisze niwalne zamieniają się zimą w śmiertelne pułapki.

Zima z przełomu 1967 i 1968 roku była wyjątkowo śnieżna. Dużym opadom śnieżnym towarzyszyły zmienne temperatury oraz silne wiatry wiejące z południa oraz południowego-zachodu. W skutek tego z dnia na dzień na krawędzi Białego Jaru narastała potężna masa nawianego śniegu.

W raporcie Andrzeja Brzezińskiego, ratownika i starszego instruktora ratownictwa Grupy Karkonoskiej GOPR, który zajmował się też lawinoznawstwem i badaniem śniegu, można wyczytać: "17 marca 1968 roku/niedziela nadeszło pierwsze ostrzeżenie. Z powodu silnego wiatru wyciąg krzesełkowy na Małą Kopę nieczynny. Brak widoczności, zamieć śnieżna. Grupa siedmiu narciarzy mimo bardzo złych warunków pogodowych wybiera się na narty w rejon Strzechy Akademickiej, trasa ich marszu przebiega przez Biały Jar, gdzie lawina zasypuje całą grupę, ale na szczęście odkopują się sami, o czym powiadamiają ratownika GOPR Jurka Janiszewskiego "Szatana", który w dn. 18.03.68 r. spisuje oświadczenie dotyczące sytuacji pogodowej i lawinowej.".

20 marca była piękna pogoda. Panowało stosunkowe ciepło, świeciło też słońce. Co prawda wiał wiatr z prędkością ok. 25-30 m/s., przez co zamknięto wyciąg krzesełkowy na Małą Kopę, jednak większość turystów nie zniechęciło to przed wycieczką w góry. Ci, którzy zostali na dole opalali się na słońcu. Nikt nie zdawał sobie sprawy z tego, że tego dnia skumulowały się czynniki, takie jak ocieplenie i silny wiatr, gwałtownie zwiększając ryzyko lawinowe w Białym Jarze.

W dalszej części raportu Andrzej Brzeziński zanotował: "W tym gronie są turyści z ZSRR, kilku młodych Niemców z NRD, oraz kilku Polaków. Nie ma wśród nich przewodnika, tylko pilot grupy Rosjan. Udają się czarnym szlakiem do góry, podchodzą pod Biały Jar. Tu ścieżka rozdziela się na łagodniejszą letnią i stromą zimową. Wybierają tę letnią, która za chwilę staje się dla dziewiętnastu osób zgubną (...) Było około godz. 11.00".

Właśnie w tym momencie z Białego Jaru zeszła lawina, która porwała i zabiła 19 osób. Pozostali turyści, częściowo zasypani albo ci, którzy nie znaleźli się w zasięgu lawiny, są w szoku. Jeszcze nie zdają sobie sprawy z tego, co tak właściwie się stało. Ich oczom, gdzie przez nimi przed chwilą za zakrętem zniknęli maszerujący ludzie, ukazała się masa śniegu.
Ratownik GOPRu, Andrzej Schubert tak wspomina ten dzień - "W 1968 roku prowadziłem biuro turystyczne w Karpaczu. Pamiętam, że tego dnia była piękna pogoda. Ciepło. Nagle telefon. >>Słuchaj, w Białym Jarze poszła niesamowita lawina. Bierz, co możesz i przybywaj na miejsce". Tak jak stałem, wybiegłem i wskoczyłem w pierwszą karetkę, która jechała już do góry. Gdy znalazłem się na miejscu, zobaczyłem zrujnowany krajobraz, wszędzie śnieg. Nikogo. Tylko pierwsi ludzie szukający ofiar. Tego nie da się zapomnieć.

- W czasie tragedii nie byłem jeszcze ratownikiem, ale plątałem się już koło ratownictwa. Miałem 19 lat. Gdy informacja się rozniosła, wielu młodych chłopaków udało się do góry na miejsce zdarzenia, raz z ciekawości, a wielu jak ja, z myślą, że być może się do czegoś przydamy. Gdy przybyliśmy na miejsce, zobaczyliśmy rozmiar tej lawiny. Była ogromna. Pracowały już na niej ekipy ratowników polskich i czeskich z Horskiej Służby. Wraz z kolegą, który później tak jak ja został ratownikiem, zostaliśmy zaangażowani przez starszych do transportu potrzebnego sprzętu, który był dostarczany na dolną stację wyciągu krzesełkowego. My przenosiliśmy go dalej na lawinisko. I tak to trwało kilka dni - zachowało się w pamięci Andrzeja Brzezińskiego.

Andrzejowi Schubertowi, który swoją służbę zaczął w 1959 roku i przez ten czas wiele w górach widział w przeżył, w pamięci najbardziej utkwił inny obraz - To było później, gdy zaczęliśmy wydobywać ciała. Czasem spod 5-metrowej warstwy śniegu. Pamiętam, że pierwszą odnaleźliśmy kobietę. Ciała wydobywaliśmy na linach, nie mieliśmy wtedy sprzętu. Trwało to kilka dni, i choć wiedzieliśmy, że nie ma szans, by kogoś wydobyć żywego, była w nas nadzieja, że a nuż, ktoś jednak przeżył... Ciała zawijane były w koce brezentowe i toboganami zwożone na dół - wspomina ratownik.

Na lawinowisku pracowali ratownicy GOPR i pracownicy wyciągu. Z pomocą przyjechali ratownicy czeskiej Horskiej Służby z psem. Dojeżdżali żołnierze i strażacy.

- Cały czas dochodzili ludzie, którzy chcieli nieść pomoc zasypanym. Była to bardzo trudna akcja, brakowało sprzętu - wspomina Brzeziński.

W tym samym czasie w znajdujących się na dole pensjonatach i domach wczasowych rozmawiano z turystami. W ten sposób próbowano ustalić liczbę osób zasypanych przez lawinę. Przybyła też straż pożarna i przedstawiciele ambasady ZSRR oraz NRD.

Sama lawina miała ok. kilometra długości, a jej czoło było wysokie na ok. 15 metrów. Dlatego lawinisko zostało przekopane do głębokości kilku metrów na całej szerokości i długości.

Jak napisał w swoim raporcie Andrzej Brzeziński: "W pierwszym dniu akcji odkopano 10 osób: 9 Rosjan i Polaka. Ratownicy byli potwornie zmęczeni, cały czas organizowano posiłki. W drugim dniu odkopano tylko jedną osobę - Rosjankę. Istniało niebezpieczeństwo zejścia wtórnej lawiny. Powiadomiono jednostkę wojskową z Żagania i Jeleniej Góry. Żołnierze przywieźli moździerze i działa bezodrzutowe. Postanowiono odstrzelić pozostałe nawisy, jednak bez skutku. Trzeciego dnia odkopano 5 osób. Wiedziano, że pod śniegiem są jeszcze ludzie, kopano dalej, czwarty dzień akcji - znaleziono kolejną Rosjankę. Dalsze dni ciężkiej pracy nie przynoszą efektów, aż do 1 kwietnia, kiedy to znaleziono kolejną ofiarę - obywatela NRD. 5 kwietnia, po piętnastu dniach akcji, spod śniegu wydobyto ostatnią ofiarę.". - Ci turyści po prostu nie byli kompletnie świadomi zagrożenia - ocenia po latach ratownik. Niektórzy z nich nie mieli nawet odpowiednich butów na takie warunki. - Dziś w Internecie można sprawdzić prognozę pogody, stopień zagrożenia lawinowego. Ogłaszane są bardzo dokładne komunikaty. Wielu turystów jest świadomych zagrożenia, choć zdarzają się niestety osoby zupełnie nierozsądne.

Jakiś czas później ratownicy GOPR potwierdzili, mimo różnych spekulacji na ten temat, że lawina została uruchomiona samoistnie. Na miejscu tragedii ustawiono poświęcony pamięci ofiar tej tragedii pomnik, ale kolejna lawina zmiotła ważący kilkadziesiąt ton monument już na początku lat 70. Jego pozostałości do dziś leżą w Białym Jarze.

- Po polskiej, północnej stronie masywu, kotły lodowcowe oraz nisze niwalne są bardzo strome. Co więcej, znajdują się na stokach zewnętrznych, gdzie śnieg jest nawiewany i odkładany w postaci potężnych magazynów. Takim wielkim magazynem jest Równia po Śnieżką - bardzo duży płaskowyż nad Białym Jarem. Z tego miejsca jest on transportowany przez wiatr na strony zawietrzne - wyjaśnia Andrzej Brzeziński.
Biały Jar jest niszą niwalną, która została utworzona przez lodowiec jakieś 10 mln lat temu. Szeroki kocioł zwęża się i przechodzi w jar. Taki specyficzny układ terenu wraz z północną wystawą to książkowy przykład terenu, na którym istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia lawiny. Obrywająca się na krawędzi niszy lawina niżej, w zwężającym się jak lejek jarze, nabiera prędkości, a masy śniegu spiętrzają się i tworzą wielometrowe czoło lawiny.

Sam Biały Jar znajduje się pomiędzy popularnymi rejonami turystycznymi oraz narciarskimi, takimi jak Mała Kopa i Polana Złotówki. Aktualnie szlak trawersujący Biały Jar jest zamknięty przez zimę. Dawniej jednak tak nie było.

Od 1968 roku w miejscu tragedii wydarzył się jeszcze jeden śmiertelny wypadek: 22 marca 2008 roku w ogromnej lawinie zginął młody snowboardzista.

źródło: https://podroze.onet.pl/polska/dolnoslaskie/lawina-w-bialym-jarze-w-karkonoszach-w-1968-roku/qk6fexq