1010. Jak to było z tym Pierwszym Powstaniem Śląskim? - najważniejsze walki w poszczególnych powiatach

Pozostając jeszcze w duchu 100-lecia I Powstania Śląskiego, postanowiłam podzielić się z Wami jeszcze jednym artykułem dotyczącym tego zrywu, tym razem zamieszczonym w dodatku do "Dziennika Zachodniego". Opowiada on pokrótce jak przebiegały walki w poszczególnych powiatach województwa śląskiego. I wiecie co, im bardziej wgłębiam się w historię regionu w którym przyszło mi żyć i dorastać, tym bardziej jestem dumna z tego, że jest to właśnie Górny Śląsk. Bo kiedyś nie widziałam w nim nic szczególnego, ot kopalnie, huty, ciężki przemysł. A jednak gdy poznałam jego historię, w dużo szerszym zakresie niż ten, który podają nam szkolne podręczniki, to pomyślałam sobie, że z powodzeniem mógłby nią oddzielić kilka innych miejscowości. Zresztą sami poznajcie jedną z nich:

Przebieg I Powstania Śląskiego.

Bez broni i bez planu

Już pierwsze dni walk pokazały, że nie było żadnych perspektyw na powodzenie insurekcji

Autor: Mirosław Węcki

Podstawowym problemem powstańców był brak broni. Z tego względu ich działania w pierwszej fazie powstania miały przede wszystkim na celu zaskoczenie pomniejszych oddziałów niemieckich i przejęcie ich uzbrojenia, co niejednokrotnie udawało się, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach. Powstańcy zdawali przy tym sobie sprawę z ogromnej przewagi przeciwnika. Z tego względu szansy na powodzenie powstania upatrywali przede wszystkim w oczekiwanym przez nich wsparciu przez oddziały Wojska Polskiego, którego jednak nie otrzymali ze względów politycznych.

Nie zachował się żaden ogólny plan operacyjny POW GŚ, należy jednak założyć, że poszczególni dowódcy próbowali realizować ustalone wcześniej zadania i kierunki działań. Działań powstańczych początkowo nie koordynował też żaden centralny ośrodek dowódczy. Dopiero od 19 sierpnia próbował to robić Alfons Zgrzebniok wraz z utworzonym przez siebie ad hoc sztabem.

W powiecie pszczyńskim
17 sierpnia o godz. 1 w nocy oddziały powstańcze przystąpiły do walki w wielu miejscowościach powiatu pszczyńskiego. Dzięki zaskoczeniu udało się osiągnąć szereg lokalnych sukcesów. 17 sierpnia powstańcy, pod dowództwem Stanisława Krzyżowskiego, opanowali Tychy, Czułów i Urbanowice. Rozbrojono przy tym pewną liczbę niemieckich żołnierzy. Największy sukces powstańcy odnieśli w Paprocanach, gdzie zaatakowali baterię niemieckiej artylerii. W tej wsi zdobyto wiele broni: 2 karabiny maszynowe, 200 karabinów i 4 działa. Około stu jeńców niemieckich odesłano do leżącego po polskiej stronie granicy Oświęcimia.
Podobnego powodzenia nie osiągnięto w innych miejscowościach. Nie udało się opanować największych miast: Pszczyny i Mikołowa. Wyjątek stanowił Bieruń Nowy, gdzie walki trwały niemal do końca powstania. Działania powstańców napotkały na szybką kontrakcję wojsk niemieckich. Wobec ich przewagi, powstańcy zdecydowali się na odwrót do polskiej granicy, który rozpoczął się po południu 17 sierpnia. W trakcie odwrotu musiano porzucić zdobyte działa. Część karabinów udało się jednak ukryć - zostały one wykorzystane w następnym powstaniu.
W powiecie rybnickim
17 sierpnia rozpoczęły się też walki w powiecie rybnickim. Powstańcy z obozu w Piotrowicach koło Karwiny, pod dowództwem Maksymiliana Iskala zdobyli dwór w Gołkowicach. W ich ręce wpadło ośmiu niemieckich jeńców, karabin maszynowy i kilkanaście karabinów wraz z amunicją. Niepowodzeniem zakończył się atak na Godów. Atakiem tym dowodził Franciszek Marszolik. Iskal udał się w tym czasie do Krakowa, do gen. Józefa Hallera, z prośbą o pomoc. Generał odmówił, ze względu na stanowisko rządu w Warszawie.
W nocy z 17 na 18 sierpnia wznowiono działania bojowe. Z obozu w Piotrowicach wyruszył stuosobowy oddział powstańczy pod dowództwem Jana Wyględy i Michała Witczaka. Powstańcom udało się pokonać oddział Grenzschutzu w Godowie. 18 sierpnia miały miejsce dalsze starcia, które jednak nie przyniosły powstańcom powodzenia. Oddział Wincentego Motyki w Gotartowicach zdołał rozbroić stacjonujących tam żołnierzy niemieckich, po czym ruszył w kierunku Ligoty Rybnickiej. Po drodze powstańcy natknęli się jednak na jednostki niemieckie z Rybnika i Żor. Starcie zakończyło się porażką strony polskiej. Trzydziestu powstańców poddało się po wyczerpaniu amunicji, reszta wycofała się do Boguszowic. Tam zostali zaatakowani przez Niemców i pokonani.
Zupełnym niepowodzeniem zakończyła się próba zajęcia Wodzisławia Śląskiego. Dowodzący tam Alojzy Oślizlok dysponował oddziałem liczącym około ośmiuset powstańców, którzy otoczyli miasto. Niemcy zdołali jednak zdezorientować powstańców, przekazując im prawdziwy(skonfiskowany 16 sierpnia), aczkolwiek już nieaktualny rozkaz zabraniający rozpoczynania działań bojowych.
W powiecie katowickim

Do największych walk doszło w powiecie katowickim. Bliskość polskiej granicy dawała powstańcom nadzieję na interwencję oddziałów Wojska Polskiego. POW GŚ na terenie powiatu katowickiego liczyła ponad 7 tys. zaprzysiężonych członków. Także tutaj brakowało broni, a zwłaszcza amunicji. Wokół Katowic Niemcy skoncentrowali znaczne oddziały wojskowe, co czyniło nierealnymi jakiekolwiek próby zajęcia tego miasta przez powstańców. Z tego względu walki skoncentrowały się w miejscowościach wokół Katowic, i to w tych położonych najbliżej granicy z Polską.
W pierwszym dniu powstania po zaciekłej walce z posterunkiem żandarmerii, powstańcy opanowali Janów. Oddział Teodora Chrószcza, wsparty przez górników kopalni "Giesche", bez walki rozbroił placówkę Grenzschutzu w Nikiszowcu, gdzie zdobyto dużą ilość broni i amunicji. Dzięki temu udało się obsadzić drogi prowadzące z Nikiszowca w kierunku Katowic. Sukces przyniósł też atak oddziału Piotra Łyszcza na Szopienice. Po krótkiej walce Niemcy poddali się. Następnie opanowano także Bogucice i Dąbrówkę Małą.
W nocy 18 sierpnia wybuchły walki w innych miejscowościach powiatu katowickiego. Powstańcy zajęli Roździeń - stacjonująca tam policja Niemiecka wycofała się w kierunku Mysłowic. Z Bogucic ruszył w kierunku Katowic oddział Henryka Kotlarza, został jednak zmuszony do odwrotu przez oddziały niemieckie. W nocy 18 sierpnia do akcji przystąpiła też, pod dowództwem Jana Żychonia, grupa z Ochojca. Powstańcy opanowali dworzec w Ligocie, przez co przerwano w tym rejonie komunikację kolejową. 19 sierpnia oddziały niemieckie zaatakowały Bogucice, skąd wyparli powstańców. Mimo kilkukrotnych kontraktów stronie powstańczej nie udało się ponownie opanować tej miejscowości. Niepowodzeniem zakończył się też atak oddziału Franciszka Dei na Siemianowice Śląskie. Z kolei powstańcy z Murcek urządzili w lesie zasadzkę na oddział Grenzschutzu, podczas którego zdobyli niemiecką radiostację.

20 sierpnia strona niemiecka przystąpiła do kontruderzenia. Do ciężkich walk doszło w Szopienicach, które po zaciętej walce zostały opanowane przez Niemców. Tego dnia powstańcy zajęli za to Giszowiec, gdy stacjonujący tam oddział niemiecki ruszył w kierunku Mysłowic. 20 sierpnia Niemcy przystąpili też do uderzenia na pozycje polskie w Dąbrówce Małej. Przez cały dzień 20 sierpnia powstańcy, pod dowództwem Henryka Miękinia, odpierali ataki. 21 sierpnia Niemcy otrzymali dodatkowe wsparcie w postaci pociągu pancernego. Powstańcy zostali zmuszeni do odwrotu, zdołali jednak wysadzić most kolejowy.

W czasie powstania intensywne działania prowadzono wokół Mysłowic. Atak na samo miasto nie rokował jednak sukcesu ze względu na silny garnizon niemiecki i słabe uzbrojenie powstańców. Mimo to 18 sierpnia oddział 350 powstańców pod dowództwem Ryszarda Mańka podjął taką nieudaną próbę. W nocy z 19 na 20 sierpnia powstańcy otoczyli Mysłowice od strony Szopienic i Janowa. Udało im się zająć południową część miasta, m.in. dworzec kolejowy i cmentarz ewangelicki. Duże znaczenie miało opanowanie przez powstańców Brzezinki, Kosztów, Krasów i Dziećkowic - dawało to możliwość odwrotu do Polski innym oddziałom powstańczym. 20 sierpnia Niemcy zaatakowali. Powstańcy bronili się m.in. w mysłowickiej wieży Bismarcka - została ona poważnie uszkodzona. Atak niemiecki zmusił jednak powstańców do odwrotu. Przedostali się przez Przemszę na polską stronę granicy.

W powiecie tarnogórskim

Podobnie jak w innych powiatach, również w powiecie tarnogórskim na sygnał o rozpoczęciu powstania oddziały POW GŚ miały zaatakować z zaskoczenia niemieckie garnizony. W przededniu wybuchu walk tutejsze oddziały powstańcze liczyły około 1200 ludzi uzbrojonych w 273 karabiny, 143 rewolwery, 1 karabin maszynowy, 57 granatów i 150 bomb skonstruowanych przez członków organizacji. Dowódcą sił powstańczych w okolicy Tarnowskich Gór był Jan Zejer. Akcja powstańców była utrudniona także w tym powiecie - Niemcy spodziewali się insurekcji i zgromadzili znaczne siły wojskowe. Mimo to w momencie wybuchu powstania oddziały POW GŚ zdołały opanować Piekary Śląskie, Mikulczyce, Radzionków, Kozłową Górę i Wieszowę. 18 sierpnia powstańcy otoczyli niemieckie koszary w Tarnowskich Górach. Atak został jednak odparty, a insurgenci schronili się w okolicznych lasach. Sukcesów nie przyniosły też walki w rejonie Orzecha i Nowego Radzionkowa. 19 sierpnia powstańcy wycofali się w kierunku polskiej granicy, skąd wykonali kilka wypadów, m.in. 21 sierpnia i na krótko opanowali Miasteczko i Żyglin. Walki trwały do końca powstania, nie przyniosły one jednak powstańcom większych sukcesów.

Wokół Bytomia i w powiecie zabrskim

18 sierpnia powstańcy przystąpili do ataku na koszary bytomskie. Przewaga wojsk niemieckich udaremniła jednak ten zamiar. Opanowano jednak miejscowości wokół tego miasta. W Łagiewnikach oddział powstańczy rozbroił jednostkę Grenschutzu liczącą stu żołnierzy. Wkrótce jednak przybyły niemieckie samochody pancerne i zmusiły powstańców do odwrotu. Przejściowo opanowano także kopalnie w Orzegowie. Także stąd powstańcy zostali wyparci przez kontratakujących Niemców. Przejściowe powodzenie przyniosła akcja powstańcza w Bobrku, gdzie oddział Jana Trzęsioka zdobył 120 karabinów i amunicję. Zaatakowano także koszary i zajęto most. Ponownie kontrakcja wojsk niemieckich zmusiła jednak powstańców do wycofania się. Powstańcy przejściowo opanowali też Godulę, Chropaczów i Szombierki, gdzie dostał się na krótko do niemieckiej niewoli dowódca oddziału powstańczego - Adolf Piontek. Do zaciętych walk doszło w Lipinach w okolicy kolonii Piaśniki, gdzie powstańcy starli się z oddziałami Grenzschutzu wspieranymi przez pociąg pancerny. Całodniowe walki doprowadziły jednak do zużycia przez powstańców całej amunicji. Wymusiło to odwrót. W powiecie zabrskim powstańcy wkroczyli do Biskupic w Bielszowic. Wobec zdecydowanej przewagi wojsk niemieckich, 18 sierpnia oddziały powstańcze w powiecie bytomskim wycofały się w kierunku granicy polskiej.

Koniec powstania

Już pierwsze dni walk pokazały, że nie było żadnych perspektyw na powodzenie insurekcji. Rozumiał to komendant POW GŚ Alfons Zgrzebniok, który już wcześniej był przeciwnikiem rozpoczęcia powstania. 20-21 sierpnia oddziały niemieckie przystąpiły do silnego kontrataku. Położenie powstańców stało się bardzo ciężkie, jeżeli nie beznadziejne. 24 sierpnia Zgrzebniok wydał rozkaz zaprzestania wojny i wycofania się, o ile było to możliwe, do Polski. Dzień wcześniej, w Łaziskach w powiecie pszczyńskim, padły ostatnie już w powstaniu strzały. 26 sierpnia 1919 r. Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej w Sosnowcu, po uzgodnieniach z dowództwem POW GŚ oficjalnie uznał powstanie za zakończone. Niemiecką odpowiedzią na zryw był terror wymierzony w powstańców oraz polskich działaczy narodowych i ich rodziny. W wielu miejscowościach miało miejsce rozstrzeliwanie, aresztowanie schwytanych powstańców, co władze niemieckie tłumaczyły warunkami wprowadzonego przez nie stanu oblężenia. Terror skłonił tysiące powstańców do ucieczki do Polski, gdzie znaleźli schronienie w obozach ulokowanych w pobliżu granicy z rejencją opolską. Do domów wrócili dopiero pod koniec 1919 roku, po wejściu w życie wynegocjowanej przez władze w tym Wojciecha Korfantego) amnestii.