1350. Norwid na nowo odkryty

Rok 2021 ogłoszono między innymi Rokiem Cypriana Kamila Norwida, którego Karol Wojtyła okrzyknął mianem "czwartego wieszcza"(obok Adama Mickiewicza, Zygmunta Krasińskiego i Juliusza Słowackiego). Aby to w jakimś stopniu uczcić, postanowiłam przeczytać jego dzieła zebrane w pięciu tomach, które od dawna stoją na półce w regale z książkami. 

Może słabo to widać, ale na pięcioksiąg składają się:

1) Wiersze
2) Poematy

3) Dramaty

4) Proza

5) Listy

W liceum cierpiałam katusze, niczym tytułowy Werter z jednej z ówczesnych lektur, kiedy przyszło nam omawiać epokę zwaną romantyzmem. A że omawialiśmy ją cały semestr, to moje męki zdawały się nie mieć końca. Oczywiście były też pozytywne momenty, takie jak np. zabłyszczenie tu i ówdzie błyskotliwymi spostrzeżeniami na temat poszczególnych utworów, nie jest jednak tajemnicą, że Śpiąca Królewna wymagała, abyśmy myśleli szablonowo. A wszystko przez aktualne matury, które pisze się pod jakiś niekiedy dziwny klucz.

Cieszę się, że "Pana Tadeusza" Mickiewicza omawialiśmy już w gimnazjum, przynajmniej coś z niego umiałam. (chociaż jak na maturze mogłam wybrać temat wypracowania pomiędzy tym z "Tadka", a "Chłopów", wybrałam to drugie). Z pamięci mogłam powiedzieć "Testament mój" oraz fragmenty "Balladyny" Słowackiego. Tak samo jak wiedziałam o czym jest wiersz Norwida "Moja piosenka", którą kiedyś nawet recytowałam na jakimś apelu, czy też konkursie oraz "Pielgrzym". Jeszcze kojarzyłam urywek "Promethidionu". Swoją drogą do dzisiaj uważam "Moją piosnkę II" za literackie arcydzieło przedstawiające tęsknotę przymusowego uchodźcy do "kraju tego, gdzie kruszynę chleba Podnoszą z ziemi przez uszanowanie". I w sumie na tym wszystko się kończyło.

Co prawda ów pięcioksiąg już wtedy był w moim Jednak lekcje z Śpiącą Królewną spowodowały, zresztą nie tylko u mnie, że czułam swoistą awersję do romantyków. Nie wiem jak u innych, ale u mnie trwała ona ok. dekady. Najpierw "przeprosiłam się" z panem Adasiem(którego dzieła posiadam zebrane w 4 tomach), rok temu z Julkiem("Kordian" po 14 latach był dla mnie dużo mniej szalonym człowiekiem, patrzyłam na niego z perspektywy wiedzy zdobytej na zajęciach z psychologii), teraz przyszedł czas na Cypriana. I wiecie co, chyba się z nim zakolegowałam.

Najpierw przeczytałam jego wiersze, które zostały poprzedzone dosyć obszerną biografią. Nagle zobaczyłam, jak dużo starał się w nich przekazać. Opowiadały w dużej mierze o tęsknocie. Za krajem, za przyjaciółmi, za wolnością. A jednocześnie niosły nadzieję. Niektóre z nich zaskakiwały, inne budziły uśmiech nietypowym zakończeniem. Wieloma z nich po prostu się zachwyciłam żałując, że nie omawialiśmy ich na lekcjach. A sposób na to byłby prosty - dać uczniom tomik wierszy, niech wybiorą kilka i dyskutują nad nimi według kluczy. Nauczyciel mógłby być mentorem, doradcą, przewodnikiem. Zamiast dyktować oklepane regułki mógłby sprawić, że uczniowie sami dochodziliby do podobnych wniosków.

Potem przyszła pora na poematy. To nie tylko "Promethidion", ale i np. "Wesele", "Pompeja" i "Szczesna". Każdy z nich wyjątkowy, chociaż trudny i wymagający od czytelnika myślenia. Ale Norwid też pisał, ku mojemu zaskoczeniu, dramaty oraz prozę. To ostatnie jest jednak rzadko spotykane wśród romantyków. Zwieńczeniem całości są listy będące zapisem korespondencji Norwida na emigracji z przyjaciółmi, którzy najczęściej pozostali na ziemiach zajmowanych przez zaborcę. Jak dla mnie, wraz z większością jego wierszy, stanowi odzwierciedlenie tego, co działo się w duszy Cypriana Kamila Norwida wtedy, kiedy był na obcej, francuskiej ziemi. W "Promethidionie" napisał słowa, które często powtarzam: "Piękno na to jest, by zachwycało". Po latach jego teksty naprawdę wzbudziły we mnie zachwyt, przez co stały się piękne i zrozumiałe. 

Dziś mija 200 lat od dnia, kiedy Cyprian przyszedł na świat. Chłopiec szybko został osierocony przez matkę. Wychowywał się u krewnych, głównie u babki Hilarii Sobieskiej. To w jej domu, na "Don Kichocie", opanował sztukę czytania.

Literacka legenda utrwaliła wizerunek Cypriana Kamila Norwida od początku programowo skłóconego z czytelnikami, niedocenionego geniuszu, który wyprzedził swoją epokę i umarł w nędzy i zapomnieniu. Warto tutaj przypomnieć, że lata młodzieńcze romantyka były zupełnie inne: 19-stoletniego debiutanta okrzyknięto największym talentem poetyckim pokolenia i z chęcią przyjmowano go na warszawskich salonach, gdzie zyskał przydomek Anglika, który nawiązywał do jego elegancji. 

W 1842 roku, tj. dwa lata po debiucie, Norwid uzyskał od władz rosyjskich zezwolenie na wyjazd za granicę na studia w Akademii Sztuk Pięknych we Florencji. Tam dowiedział się, że pozostawiona w kraju narzeczona, Kamila, zerwała z nim zaręczyny.

Trzy lata później przeniósł się do Włoch. Tam poznał arystokratkę Marię Kalergis. Była to uczennica samego Chopina, a także przyjaciółka Liszta i Wagnera. Podróżując za nią po Europie musiał postarać się o nowy paszport, stary zaś ofiarował jednemu z uciekinierów z ziem polskich. Niestety Ambasada rosyjska w Paryżu szybko zorientowała się w oszustwie i wysłała stary paszport Norwida do Berlina, gdzie aktualnie przebywał. Osadzony przez tamtejszą policję w więzieniu śledczym w koszmarnych warunkach, nabawił się choroby uszu, która spowodowała u niego niemal całkowitą głuchotę.

Po zwolnieniu powrócił do Włoch, tam zaprzyjaźnił się z innym polskim romantykiem, Zygmuntem Krasińskim. W 1849 roku przeniósł się do Paryża. Zdecydował się wtedy na zawsze przenieść za granicę, dołączając tym samym do Wielkiej Emigracji. Zresztą znał zarówno Mickiewicza, Słowackiego, jak i Chopina. Próbował zarabiać przez różne formy rzemiosła, dużo też pisał, jednak publikowane przez niego utworzy przyjęto niezbyt przychylnie. "Po cóż to ciągłe (...) wykręcanie zdaniom wszystkich członków, umyślne gwałcenie (...) wszelkich konstrukcji gramatycznych, (...) nawet najelementarniejszej interpunkcji!" - miał pisać jeden z krytyków.

Trudna sytuacja materialna i brak nadziei na odwzajemnienie uczyć ze strony Marii Kalergis skłoniły Norwida do emigracji do Stanów Zjednoczonych w 1852 roku. Co ciekawe, był jedynym z romantycznych poetów, który odwiedził Amerykę. Dwumiesięczna zimowa podróż do tzw. lepszego świata na statku "Margaret Evans" była uciążliwa, a zarazem niebezpieczna: nie dość, że zmarło w jej trakcie wiele osób, to jeszcze groziło im wyczerpanie się zapasów żywności. Cyprian w Ameryce próbował zająć się m.in. sztuką użytkową. Mało kto bowiem wie, że oprócz poezji zajmował się także rzeźbą, malarstwem, rysunkiem oraz grafiką. Niewiele spoza jego prac zachowało się jednak do naszych czasów, ale można wśród nich znaleźć kreślone nerwową ręką autoportrety i ilustracje książkowe. Niestety, jednocześnie dręczyły go samotność oraz tęsknota za Europą. Wrócił więc do Paryża, gdzie mieszkał do końca życia. Chociaż wiele tworzył, to nie udało mu się prawie nic opublikować. Miesiąc przed wybuchem powstania styczniowego w Lipsku opublikowano jedyny jego tomik, jednak cenzura nie pozwoliła go rozpowszechnić w zaborze rosyjskim.

Przez wiele lat Norwid żył w nędzy, niszczony przez różne choroby oraz, co tu dużo mówić, alkoholizm. Drażliwy i dumny często zwracał się o pożyczki pieniężne od znanych osobistości emigracyjnych. Kiedy książę Władysław Czartoryski udzielił mu bezzwrotnego zasiłku, miał zapisać: "To pisarz polski przyszedł prosić (...) o nieco kredytu, ale nie JA o jałmużnę". W 1877 roku, pozbawiony środków do życia, został pensjonariuszem Zakładu św. Kazimierza dla sierot i weteranów. gdzie umiera 23 maja 1883 roku. Po jego śmierci część dokumentów, które pozostawił zostały spalone przez prowadzące zakład siostry. 

Symbolicznym dopełnieniem losu poety było pochowanie go w zbiorowej mogile, podobnie zresztą jak Mozarta. Jego sława przyszła dużo później. W 1901 roku Zenon Przesmycki, krytyk i wydawca, natknął się w wiedeńskiej bibliotece na tomik Norwida z 1862 r. i zaskoczony zapytał: "Jak mógł poeta taki przeminąć bez echa?". Odnalezione dzieła, zwłaszcza cykl stu wierszy Vade-mecum, postawiły Norwida obok największych jego epoki: Mickiewicza oraz Słowackiego.