1872. O fundamentalnych sprawach podczas rekolekcji

Wielkopostny sens

I znów ksiądz posypał mi głowę popiołem,

przypominając, że jestem tylko prochem.

Prochem, co leci, gdy zawieje wiatr,

prochem, tak chwiejnym, jak domek z kart.

Sumienie przegląda notatki mej duszy,

jakby chciało przypomnieć to co było trudne.

Co niezrozumiałe dla ludzkiego serca,

co tak bardzo było dla Boga i innych smutne.

A On, skryty w prozie codzienności,

zamiast nasze grzechy własną miarą mierzyć. 

Cicho podpowiada w głębi ludzkiego serca,

by kolejny Wielki Post jak najlepiej przeżyć.

Świat tak bardzo pędzi do przodu, że wielu wierzących ludzi nie tylko zapomina o tym, że jest coś takiego jak Wielki Post, ale też zastanawia się po co on tak właściwie jest. Dla niektórych jest to czas stracony, dla innych czas umartwiania, jeszcze inni pomijają go i niemal automatycznie wchodzą w radosne świętowanie Wielkiej Nocy. Tymczasem dla mnie jest to okres, w którym nie tylko mam, ale przede wszystkim chcę się w pełni przygotować do radości Zmartwychwstania Syna Bożego. Wiem, że wielu nie rozumie mojego piątkowego ograniczenia aktywności w Internecie, czy też jeszcze bardziej drastyczne ograniczenie słodyczy (których i tak jem niewiele) przecież to takie niemądre i staroświeckie, dobre dla babć, a nie dla kogoś w wieku ponad 33 lat. Ale to trochę tak jak z cukierkami - jeżeli nie jemy ich przez jakiś czas, to potem są smaczniejsze. Jeżeli czegoś nie napiszę w piątek, zawsze mogę nadrobić to później. Zjedzone na święta ciasta wydają się smaczniejsze. Pokusa jest, ale jest też postanowienie, które najczęściej wygrywa. 

Takim duchowym przygotowaniem do nadchodzących świąt Zmartwychwstania Pańskiego są też poprzedzające je rekolekcje, na których staram się być pomimo ogromu zajęć. Nie zawsze mi się to udaje, ale jak tylko mogę, to jestem. Ponieważ jedną z inicjatyw Duszpasterstwa Akademickiego podczas Wielkiego Postu są również rekolekcje (i to w dwóch turach), postanowiłam że właśnie na nie sobie będę uczęszczać. A tak właśnie zachęcaliśmy innych, aby na nie przyszli:

Miało być poważnie, ale nie do końca wyszło...

W zasadzie nasze rekolekcje nie różniły się zbytnio od tych, które znam z parafii. Też trwały trzy dni, też wygłaszał je zaproszony rekolekcjonista. Msze święte odbywały się od niedzieli do wtorku o 20:00 na moim Wydziale Teologicznym (jeszcze chwila, a zacznę na nim nocować). Pora może i późna, ale była szansa, że jak najwięcej ludzi się na nich pojawi. 

Początkowo miałam zamiar być codziennie, jednak w niedzielne popołudnie stwierdziłam, że nic nie umiem na poniedziałkowe zaległe kolokwium z patologii społecznych, i że się na pewno nic nie poduczę, wracając późnym wieczorem do domu. Dlatego po Gorzkich Żalach zostałam na Mszy świętej, po której już o 19:30 byłam w domu. Ale przez następne dni udało mi się już być, a nagranie niedzielnego kazania udało mi się odsłuchać w internecie. Po pracy po prostu nie wracałam do domu, tylko czekałam do tej 20:00 na wydziale. Aby czas mi się nie dłużył to zawsze miałam ze sobą notatki do nauki, albo jakąś książkę. Trochę byłam zmęczona, zwłaszcza na następne dni, ale co tam. Jednocześnie pozwolę sobie pokrótce przybliżyć Wam to, o czym mówił pierwszy z naszych rekolekcjonistów.

Nie było łatwo streścić trzy dni tego, co ojciec Tomasz Gałuszka przekazywał nam na rekolekcjach. I chociaż treść poniedziałkowego i wtorkowego kazania mniej więcej była przeze mnie przyswojona, to jednak zastanawiałam się, co z tego wszystkiego jest ważne, ale można to pominąć, a co ważniejsze i warte przekazania dalej w świat. Uprzedzam - będzie długo, niektóre treści będą trudne, inne dziwne, ale myślę, że każde z nich jest bardzo ciekawe.

1. Pierwszego dnia rekolekcji mogliśmy usłyszeć, że dusza jest jakby naszym fundamentem, czymś najbardziej głębokim, wejściem w naszą intymność, w coś, co jest ukryte za naszymi ubraniami, ciałem i gestami. Powinniśmy więc uważać, komu ujawniamy jakąś cząstkę prawdy o sobie. Jednocześnie wielu z nas pragnie zadać pytanie: Boże, co jest w nas takie najgłębsze? Kim my tak naprawdę jesteśmy? Chcemy odkryć ten sekret, a to oznacza wgłębienie się w duszę. W Koranie jest taki tekst: "Bóg jest zbyt wzniosły by mieć syna", dlatego w islamie nie ma wśród 99 imion imienia "ojciec" na określenie Boga. W chrześcijaństwie, w tajemnicy objawienia, odkrywamy, że jednak ma. Według św. Tomasza największym sekretem Boga jest właśnie Syn. Dlatego Bóg objawił na ziemi to, co miał najgłębsze - serce Trójcy, a my poznaliśmy go poprzez Jezusa Chrystusa. Widać to chociażby w Ewangelii z tego dnia mówiący o przemienieniu na górze Tabor. Rekolekcjonista porównał tamtego Jezusa do radującego się dziecka, które chce tą radością zarazić drugiego człowieka. A jednocześnie pokazuje uczniom kim tak naprawdę jest - jako Bóg i jako człowiek. Objawia tym samym co jest w nim i w nas. Dla ludzi wychowanych w kulturze greckiej jest to kluczowe wydarzenie życia duchowego, ponieważ Chrystus biorąc swoich uczniów pokazał, że każdy człowiek na ziemi może zajaśnieć. Każdy z nas może mieć pragnienie, a nawet doświadczyć światła z góry Tabor (czyli doświadczenia Boga i jego obecności). Tego co się wydarza w relacji Ojca i Syna w Duchu Świętym. Podczas przemienienia na Górze Tabor padło ponownie zdanie: "To jest mój syn umiłowany". Ojciec Tomasz poradził, aby przyszli (lub obecni) rodzice jak najczęściej zwracali się tak do swoich dzieci, zwłaszcza wtedy, kiedy robią źle. Nie oznacza to, że mamy ich za wszystko chwalić, bo za zło trzeba upominać, ale po takiej reprymendzie warto zaznaczyć, że jednak dziecko jest mimo wszystko kochane przez rodziców.
   
   Święty Tomasz podaje trzy duchowe władze (możliwości, potencje):
   1. pragnienie poznawania prawdy, które jest w każdym z nas (intelekt)
   2. pragnienie kochania i bycia kochanym (wola)
   3. zapamiętywanie (pamięć)

   Święty Augustyn mówił, że obrazem woli jest ślad Ducha Świętego, śladem pragnienia poznawania prawdy jest Osoba Syna, natomiast śladem pamięci jest Ojciec, który wszystko trzyma, który jest początkiem i poznawania, i kochania (jeżeli nie pamiętamy to nie poznajemy i nie kochamy). Dlatego nad pamięcią należy się zastanowić. Usłyszeliśmy tutaj o pięciu technikach zapamiętywania, czyli dlaczego i w jaki sposób Bóg o nas pamięta:
   

   1. zapamiętywanie konkretów - jest to unikanie umasowienia, ale skupienie się na czymś, co jest indywidualne. To zapamiętywanie twarzy, oczów, głosu, imienia, czyli po prostu jakiegoś identyfikującego innych szczegółu. Zarazem ten szczegół trzeba otoczyć "atmosferą zachwytu". Każdy człowiek jest takim źródłem owego zachwytu. Takiego zachwytu mogą uczyć chociażby góry. Tylko istota ludzka jest zdolna do zachwytu, ponieważ tylko my jesteśmy w stanie zachwycić się tym, co jest ponad nas. Zostaliśmy stworzeni z istotą duszy. Bóg bez przerwy o nas pamięta ponieważ zna każdy szczegół z naszego życia i zachwyca się nami cały czas. 
   2. porządkowanie wszystkiego - warto oglądać świat we właściwych hierarchiach i połączenie wszystkiego ze sobą. Bóg wie, że nasze życie jest jak mająca wiele rozdziałów książka. Dobra książka ma czasami rozdziały dramatyczne. Jednak na nich się ona nie kończy. Aby zrozumieć swoje życie trzeba spojrzeć na nie jako na całość w uporządkowany sposób. Każdy rozdział w naszym życiu był ważny i widziany przez Boga, a my się nie musimy wstydzić tych rozdziałów. Bo to one nas tworzą.
   3. głębokie wejście w jakąś rzeczywistość - jest to trudne, ponieważ wymaga czasu i odpowiedniej postawy duchowej. Wejść bardzo głęboko do momentu, aby coś zapamiętać, to trzeba tego dotknąć. Żeby kogoś poznać, trzeba "wejść aż po dotknięcie czyiś ran". Jest to niezwykle trudne, bo my nie chcemy pokazywać naszych słabości, i wręcz boimy się tego. Bóg patrzy na nas przez nasze rany, niezwykłe szczeliny, przez które przechodzi światło. 
   4. częste powtarzanie - Bóg nas trzyma w pamięci, dlatego istniejemy. Bardzo łatwo jest pomylić pamięć z pamiętliwością. Warto tutaj zadać sobie pytanie: co człowieku trzymasz w swoim sercu? Czy tylko złe wspomnienia? Bo trzeba wiedzieć do czego wracać. Lepiej jest wracać do dobra, a o złu nie pamiętać. 
   5. powrót na początek - kiedy zgubimy coś ważnego, to rekonstruujemy całą drogę aż na sam początek, gdzie to zostawiliśmy. Powrót na początek to jest za każdym razem powrót do tego, co jest podstawowe. Fundamentalną rzeczą w naszym duchowym życiu jest powrót do początków, do tego momentu, kiedy odkryliśmy, że jesteśmy kochani, jesteśmy chciani, jesteśmy ciągle pielęgnowani w pamięci Boga, a sam Bóg nieustannie się nami zachwyca.

   Pamięć Boga o nas jest więc pierwszą i najważniejszą prawdą o każdym człowieku, tak samo wierzącym, jak i niewierzącym.

   
   
2. Drugiego dnia rekolekcji dowiedzieliśmy się, że w średniowieczu zastanawiano się gdzie człowiek się znajduje. Wg św. Tomasza z Akwinu człowiek ma naturę horyzontalną, a więc jest on na przecięciu dwóch światów - duchowego i materialnego. Dusza sytuuje się pomiędzy nimi. Każdy z nas ma marzenia i pragnienia przekraczające te światy, dlatego nie znajdziemy ich pełnego zaspokojenia na ziemi. Dlatego każdy jest sam dla siebie takim horyzontem. Bóg nas osadza pomiędzy tymi światami. Pierwszym, czym nas wszystkich obdarował jest esse czyli życie, to że jesteśmy. Każdy z nas po prostu jest. Ksiądz Tomasz powołał się tutaj na fragment Księgi Daniela, który mieliśmy okazję usłyszeć na Mszy, gdzie Daniel mówił, że to co nam zostaje to zawstydzić się. Wstyd jest tym uczuciem, którego nie było w raju, jest pierwszym uczuciem człowieka po upadku. Gdyby nie to, wstydu by nie było. Wstydzący się człowiek zasłania swoją twarz, ponieważ ma poczucie nieistnienia. Istnienie jest pierwszą rzeczą w relacjach międzyludzkich. Powinniśmy więc zgodzić się na istnienie drugiej osoby i nas samych. Każdy z nas ma dużo powodów, aby nie chcieć widzieć drugiej osoby, nawet w języku polskim funkcjonuje słowo "nienawidzić", czyli nie chcieć kogoś widzieć. Pierwszą rzeczą jest więc przyjęcie czyjegoś istnienia, nawet naszego wroga. Powiedzieć: Panie Boże, mimo że emocje mi krzyczą daj mi łaskę zgody na jego istnienie. Tylko tyle i aż tyle. A może kiedyś nie tylko zaakceptujemy jego istnienie, a nawet ucieszymy się z niego. Jeżeli mamy od czegoś zacząć lekcje przebaczania, to od zgodzenia się na jego istnienie. 
   Najgłębsza miłość polega na tym, że ludzie w pewnym momencie nie wyobrażają sobie, że tej drugiej osoby może nie być. Człowiek nie tylko akceptuje kogoś drugiego i cieszy się, ale wręcz nie wyobraża sobie bez niego istnienia. Ponieważ żyjemy w relacjach bardzo często gubimy się w tym istnieniu. Bo jak tutaj być ze sobą? Ktoś może powiedzieć, że fundamentalną i najważniejszą rzeczą jest bycie dla drugiej osoby. Jednak nie jest to właściwie w chronologii podana odpowiedź. Jak powie święty Tomasz, jeżeli jest tylko życie "dla", to wcześniej czy później pojawi się frustracja. Powinno wtedy pojawić się pytanie, czy nie pomyliło się przyimka fundamentalnego dla relacji. Istnienie to pewna niepodzielna jakość, czymś co każdy z nas ma, zostało nam ono dane. To istnienie należy jednak połączyć z czterema następującymi przyimkami w następującej kolejności:
   1. w - podstawowym fundamentem naszych relacji i naszego bycia jest esse in - bycie w. Jest to najtrudniejszy przyimek, wymagający wielu wyrzeczeń. "Bycie w" oznacza wejście w czyjś świat. Oznacza to wejście do czyjegoś świata i milczeć, patrzeć, obserwować. Bez osądzania, bez bycia "dla", tylko po prostu zobaczyć kim dani ludzie są. Przychodzący na świat Chrystus nie rodzi się jako od razu 33-latek, ale jako niemowlę, które musi wejść w świat. Dopóki nie jesteśmy w świecie drugiego człowieka, tak naprawdę nic o nim nie wiemy
   2. z - esse qum, nie wystarczy być tylko w czyimś świecie i oglądać go, ale w pewnym momencie trzeba wyciągnąć rękę, pojawia się dotyk, bliskość, próba bliższego zrozumienia drugiego człowieka (co on potrzebuje, kim jest). Imię Emmanuel oznacza "Bóg z nami". Chrystus nie tylko wszedł w ludzki świat i oglądał go, ale zaczął go dotykać, był blisko z ludźmi, jego podstawowym zmysłem jest dotyk. Poznawał wszystko jak dziecko. Zmysł dotyku to zawsze zmysł konkretu. Z oznacza zbliżenie się do danych osób. Ale jeżeli nie ma wcześniejszego esse in to kiedy człowiek dotyka nieznanej mu osoby, to może ją po prostu zranić, wykorzystać.
   3. dla - esse pro (bycie dla), kiedy jesteśmy w czyimś świecie i znamy czyjąś osobę, to wiemy co ona tak naprawdę potrzebuje. Kiedy nie znamy siebie wzajemnie to możemy dawać innym zupełnie niepotrzebne rzeczy. Przyimek "dla" jest bardzo trudny, ponieważ aby komuś dawać to co on potrzebuje, trzeba go naprawdę dobrze znać. Nawet dając ludziom dobre rzeczy, ale jeżeli oni ich nie potrzebują, to możemy ich zranić, upokorzyć. Bycie prawdziwie dobrym jest potwornie wymagającą pracą. Jezus większość swojego życia spędził w i z i dopiero końcówka jego życia to było dla.
   4. przeciw - najtrudniejszy przyimek esse contra. Prawdziwa miłość wymaga tego, aby czasami powiedzieć drugiej osobie "nie". Wymaga on największej znajomości drugiego człowieka, największej miłości, tego że jest się gotowym na wszystko, ale musimy jednak powiedzieć owo "nie". Nie z nienawiści, ale dlatego, że tak bardzo się tą osobę kocha. Można tutaj podać jako przykład przemoc w rodzinie, ale też dialogi Jezusa z faryzeuszami, którym naukom bardzo często się sprzeciwiał. Wielu z nas zaczyna swoją obecność w różnych środowiskach właśnie od bycia przeciwko ludziom (np. hejt w internecie), ale to nie jest prawidłowe rozumienie tego przyimka.
      

   Te cztery przyimki: in, qum, pro oraz contra są prostym modelem odnowienia relacji międzyludzkich. Nie można być "dla", bez "w" i "z". Jeżeli chcemy naśladować Ojca to róbmy to, co on daje pierwsze - daje istnienie, cieszy się nim, ale też wchodzi w nasze istnienie, jest w nim, jest dla nas i bardzo nas kocha.
3. W trzecim i ostatnim dniu rekolekcji mieliśmy okazję usłyszeć, że nasza dusza ma ogromne pragnienia. W momencie naszego stworzenia pojawiają się trzy wielkie języki: 
1. język prawdy, kiedy głosimy wielkie rzeczy, teoretyzując 
2. język miłości, kiedy chcemy dla kogoś dobra, 
3. język uczuć - połączony ściśle z naszym ciałem, jest fundamentalnym elementem spojrzenia na człowieka, który nie jest tylko duszą, ale też właśnie ciałem

Ciało jest tym co sprawia, że możemy się wzajemnie komunikować. To ono prowadzi nas z komunikacji do komunii, czyli połączenia się. 

Emocje i dotyk są bardzo trudnym językiem. Ojciec rekolekcjonista przywołał tutaj osobę proroka Izajasza, o którym usłyszeliśmy w Pierwszym Czytaniu. Bóg się mu w nim ujawnił (co zresztą jest charakterystyczne dla tej osoby) jako emocjonalny i afektywny. Mówi: "Obmyjcie się. Bądźcie czyści". Można przez to odkryć, że Bóg się o nas martwi, troszczy, a nawet boi. Ojciec Tomasz powołał się tutaj na żydowskiego filozofa Abrahama Heschla*, który podał następującą definicję proroka: to nie jest ktoś, kto przepowiada przyszłość, straszy ludzi jakimiś katastrofami ale to ktoś, kto ma jest w stanie wyczuć troskę Boga, to ktoś, kto trzyma swoje serce i ucho przy sercu Boga i czuje, co w tym sercu gra, a następnie je komunikuje innym. W Księdze Izajasza widzimy, że Pan Bóg nie tylko istnieje, ale też żyje. Jeżeli Bóg by tylko istniał, to byłby tylko rzeczą. Wobec żyjącej osoby nie da się przejść obojętnie. Z kolei w Ewangelii Jezus wyrzucał faryzeuszom, że trzymają się z daleka od tego, co głoszą. Patrząc na Boga i na drugiego człowieka ważne jest stosowanie języka czucia (emocji).

Odczuwania właściwej empatii uczy nas Bóg w pięciu punktach:

1. Pierwszą i kluczową rzeczą jest wyczucie człowieka. Oznacza to zobaczenie w nim dwóch rzeczy: zobaczyć, że on żyje oraz że on oddycha. W starożytnej myśli filozoficznej dusza bierze się od dwóch słów: zoe (żyć) i psyche (związane z oddychaniem, zimnym chłodem). Zobaczyć, że człowiek żyje to zobaczyć jego twarz, zobaczyć, że to jest osoba żyjąca, ale też, że ta osoba oddycha. Warto zwrócić uwagę jak inne osoby przy nas oddychają, czy nie brakuje im przy nas powietrza.
2. Drugim jest współodczuwanie. Jest to odkrycie, że drugi człowiek ma pewne odczucia, które są ważne. My odkrywamy je w sobie, a przez to zaczynamy podobnie czuć. Smutek, czy też radość innych staje się naszym smutkiem (radością). Przyglądamy się im na tyle, że umiemy rozpoznać emocje innych osób. Właściwe współodczuwanie prowadzi do czułości - reakcji na bieżącą sytuację. Czułość jest bardzo konkretna, ponieważ wymaga ona bliskości, czasami przytulenia, potrzymania za rękę. Czułość rodzi się z odpowiedzi na stan emocjonalny tu i teraz. Papież Franciszek pokazuje, że jest norma zachowania, życia, która jest nienaruszalna, a zarazem jest też człowiek. Dlatego trzeba wykonać dużą pracę, aby przy tej normie nauczyć się czułości.
3. Trzecim poziomem jest współbrzmienie. Oznacza to już nie tylko z kimś współodczuwanie, ale wyrażanie tego na zewnątrz. Kiedy ktoś się uśmiecha i my się uśmiechamy. Kiedy ktoś płacze i my płaczemy. Czasami jednak właściwą reakcją jest zachowanie spokoju, kiedy ktoś płacze i rozpacza. 
4. Czwarty poziom to współczucie. Czasami trzeba się zastanowić w jaki sposób zaradzić danemu problemowi. Pojawia się więc współczucie, inaczej miłosierdzie (z łac. misericordia). Polega ono na tym, że bierzemy czyjś konkretny problem do siebie, traktujemy ją jako swoją i zastanawiamy się w jaki sposób możemy jej zaradzić. Tworzymy więc pewien projekt. Troskę, która jest długofalowym myśleniem, zastanowienie się w jaki sposób pomóc danej osobie. Ludzie bardzo współodczuwający powinni się uczyć przechodzenia z poziomu czułości do poziomu troski (spokojnego pomyślenia intelektualnego). I na odwrót, ludzie wykazujący zbyt dużą troskę o innych powinni przejść do poziomu czułości, bo inaczej mogą zamienić się w biurokratów dobroczynności.
5. Piątym i najtrudniejszym elementem jest wczucie. Najstarsze wyobrażenie Chrystusa znajduje się w katakumbach i przedstawia go jako pasterza z owcą na ramionach. Dobry pasterz nie tylko wyczuwa, współodczuwa, współbrzmi i jest miłosierny, ale w pewnym momencie robi to samo, co zagubiona owca - idzie za nią, aby nią znaleźć. Przyjmuje nie tylko kawałek problemu ludzkiego na siebie, ale tak się wczuł w zagubioną owcę, że stał się zagubionym pasterzem. Potrzeba nam więc ludzi, którzy wyjdą (zagubią się) po to, żeby znaleźć. 
   

Chrystus przychodzi, bierze nasz grzech na siebie i staje się nami. Można zastanawiać się po co właściwie Chrystus umarł na krzyżu. Święty Tomasz powiedział, że wystarczyłaby jedna kropla krwi, kiedy Jezus się skaleczył podczas pracy z św. Józefem, aby zbawić cały świat. Przecież mógł się zatrzymać na czwartym poziomie - współczucie. Ale jemu nie wystarczyło miłosierdzie, on musiał pokazać co człowiek, jako jedyna istota na świecie, jest w stanie zrobić - przekroczyć myślenie mądrych. A wszystko to, aby pokazać prawdziwą istotę tego, kim my jesteśmy, ale też kim jest sam Bóg. To są wielkie rzeczy, a zarazem podstawowe.

Następna tura rekolekcji wielkopostnych zaplanowana jest od 17 do 19 marca. A wcześniej są tygodniowe Misje Święte w parafii Księdza Niosącego Światło. Co prawda nie orientuję się, jak sprawa z rekolekcjami wygląda w mojej parafii, ale chyba w tym roku sobie je podaruję, choćby sam papież miał je wygłaszać. 

Przed Mszą rekolekcyjną wysłałam do znajomych kilka SMSów, ot tak. No dobrze, takie było dzisiejsze zadanie.

Wyślij komuś SMSa z miłym słowem

Popraw komuś dzień - wyślij mu kilka miłych słów.
Czy ktoś z nich się ucieszył? Mam taką nadzieję.

* Ciekawostka - roraty akademickie w 2022 roku opierały się na prorokach przedstawionych przez tego człowieka